100 % Remote paradox

100% remote: hoe locatie-onafhankelijk is een arbeidsrelatie juridisch? De juridische grenzen van werken zonder vaste werkplek 

“100% remote.” “Work from anywhere.” “Remote – Europe.”

Voor werkzoekenden klinken deze termen alsof locatie nauwelijks nog relevant is. Voor steeds meer werkzaamheden klopt dat technisch ook. Een laptop, internetverbinding en toegang tot de systemen van de werkgever kunnen voldoende zijn om hetzelfde werk vanuit Rotterdam, Parijs of Rome te verrichten.

Juridisch ligt dat anders.

Zodra werknemer en werkgever zich niet in hetzelfde land bevinden, komen vragen op over arbeidsrecht, sociale zekerheid, belasting en werkgeversverplichtingen. Een functie kan dus technisch volledig locatie-onafhankelijk zijn, terwijl de arbeidsrelatie juridisch sterk aan landsgrenzen gebonden blijft.

Dat maakt één vraag bij internationale recruitment steeds belangrijker:

Wat betekent “100% remote” eigenlijk?

Remote is niet hetzelfde als work from anywhere 

De term remote zegt in de eerste plaats iets over de fysieke werkplek: de werknemer hoeft niet structureel naar een kantoor van de werkgever.

Daaruit volgt niet automatisch dat die werknemer vanuit ieder willekeurig land mag werken.

Een werkgever kan goede redenen hebben om een remote functie alleen open te stellen voor werknemers die in bepaalde landen wonen of werken. Zodra iemand structureel vanuit een ander land werkt, kunnen daar registratieverplichtingen, sociale premies, fiscale gevolgen en dwingendrechtelijke arbeidsregels ontstaan.

Daarom kan een vacature tegelijkertijd 100% remote zijn én geografisch beperkt.

Het probleem ontstaat wanneer die beperking pas ná de sollicitatie duidelijk wordt.

Als het land van waaruit iemand werkt bepaalt of diegene überhaupt voor een functie in aanmerking komt, is locatie geen voetnoot. Het is onderdeel van de functievoorwaarden.

Woonland, werkland en nationaliteit 

Bij internationale recruitment worden begrippen als nationaliteit, woonplaats, fiscale residentie en werkland gemakkelijk door elkaar gebruikt. Juridisch zijn het verschillende aanknopingspunten.

Voor de sociale zekerheid geldt binnen de EU als uitgangspunt dat een werknemer verzekerd is in het land waar hij of zij daadwerkelijk werkt. Voor detachering en voor werknemers die structureel in twee of meer lidstaten werken bestaan afzonderlijke regels.

Ook het woonland kan daarbij relevant worden, bijvoorbeeld wanneer een substantieel deel van de werkzaamheden daar wordt verricht.

Het simpele label remote vertelt daarom niet onder welk socialezekerheidsstelsel iemand valt.

En dat raakt niet alleen de werknemer. Wanneer een werknemer onder het stelsel van een andere lidstaat valt, kan ook de werkgever daar verplichtingen krijgen rond registratie en premieafdracht.

Welk arbeidsrecht geldt? 

Sociale zekerheid en toepasselijk arbeidsrecht zijn afzonderlijke juridische vraagstukken.

Voor individuele arbeidsovereenkomsten binnen de EU is artikel 8 van de Rome I-Verordening van groot belang. Werkgever en werknemer kunnen in beginsel kiezen welk recht op hun overeenkomst van toepassing is.

Die keuze is echter niet onbeperkt.

Een rechtskeuze mag de werknemer niet de bescherming ontnemen van dwingende bepalingen van het recht dat zonder die rechtskeuze toepasselijk zou zijn geweest.

Zonder rechtskeuze wordt in beginsel gekeken naar het land waar of van waaruit de werknemer gewoonlijk werkt. Tijdelijk vanuit een ander land werken verandert die gewone werkplaats niet automatisch.

Een arbeidsovereenkomst waarin simpelweg staat “Dutch law applies” lost een grensoverschrijdende remote situatie dus niet noodzakelijk volledig op.

En als de werknemer verhuist? 

Hier wordt het juridisch bijzonder interessant.

Stel dat iemand al volledig remote werkt en tijdens het dienstverband naar een andere EU-lidstaat verhuist.

Operationeel kan er vrijwel niets veranderen. De werknemer doet hetzelfde werk, voor dezelfde werkgever, met dezelfde laptop.

Juridisch kan er wél veel veranderen.

Een verhuizing kan gevolgen hebben voor de sociale zekerheid, werkgeversverplichtingen en mogelijk voor de dwingende regels die de werknemer beschermen.

Daaruit volgt niet dat een werkgever iedere internationale verhuizing moet accepteren. Een onderneming kan legitieme redenen hebben om remote werken te beperken tot landen waarin zij werknemers juridisch en administratief kan faciliteren.

Maar andersom betekent een verhuizing ook niet automatisch dat een bestaande arbeidsovereenkomst zonder meer kan worden beëindigd. Dat hangt af van de overeenkomst, de afgesproken arbeidsplaats, het toepasselijke recht en de omstandigheden van het concrete geval.

Juist bij volledig remote functies is het daarom verstandig om vóór het sluiten van de arbeidsovereenkomst duidelijk te maken vanuit welke landen structureel mag worden gewerkt en wat er gebeurt wanneer een werknemer later wil verhuizen.

De digital nomad neemt zijn rechtspositie mee 

Remote werken heeft ook de term digital nomad populair gemaakt: iemand die digitaal werkt en zich geografisch relatief vrij kan bewegen.

Maar digital nomad is geen uniforme juridische status.

Een werknemer, zelfstandige of ondernemer neemt bij het oversteken van een grens niet simpelweg één onveranderlijke juridische positie mee in zijn laptop. Belasting, sociale zekerheid, verblijfsrecht en arbeidsrecht kennen ieder hun eigen regels en aanknopingspunten.

De vrijheid om ergens technisch te kunnen werken is daarom iets anders dan de juridische mogelijkheid om daar structureel te mogen werken.

Ook sociale bescherming kan veranderen 

Een verandering van werkland kan bovendien gevolgen hebben die pas veel later zichtbaar worden.

De Europese regels coördineren nationale socialezekerheidsstelsels, maar creëren geen uniform Europees stelsel. Welk nationaal stelsel van toepassing is, kan gevolgen hebben voor onder meer ziekte, werkloosheid en ouderdom.

Voor Nederlanders kan bijvoorbeeld de AOW relevant zijn. Volgens de Sociale Verzekeringsbank is iemand die buiten Nederland gaat wonen of werken meestal niet meer automatisch verzekerd voor AOW en Anw, hoewel belangrijke uitzonderingen bestaan. Voor ieder jaar waarin iemand daadwerkelijk niet voor de AOW verzekerd is, wordt in beginsel 2% minder AOW opgebouwd.

De keuze om structureel vanuit een ander land te werken kan dus tientallen jaren later nog financiële gevolgen hebben.

Misschien moet recruitment bij de grens beginnen 

Internationale remote recruitment begint nu vaak met de functie en eindigt pas later met de juridische vraag of de kandidaat vanuit zijn of haar land daadwerkelijk kan worden aangenomen.

Misschien moet die volgorde worden omgedraaid.

Een werkelijk duidelijke remote vacature zou al vóór de sollicitatie antwoord moeten geven op vier vragen:

Remote from where?

Employed where?

Resident where?

Taxed and socially insured where?

Dat voorkomt niet alleen teleurstelling bij kandidaten. Het bespaart recruiters en werkgevers tijd die anders wordt besteed aan kandidaten die juridisch of administratief uiteindelijk niet binnen de gekozen arbeidsstructuur passen.

“100% remote” is geen juridische categorie.

Het beschrijft vooral waar een werknemer níét hoeft te werken: op kantoor.

De interessante vraag voor de arbeidsmarkt van de toekomst is waar die werknemer juridisch wél kan werken.

Want als werk technisch niet langer aan een plaats gebonden is, wordt de paradox steeds zichtbaarder:

hoe locatie-onafhankelijk kan een arbeidsrelatie werkelijk zijn zolang het recht aan landsgrenzen gebonden blijft?

Joan Désirée Mulder, LL.M.

JAS – Aware Solutions

100% remote: hoe vrij ben je werkelijk?

100% remote: hoe locatie-onafhankelijk is een arbeidsrelatie juridisch? De juridische grenzen van werken zonder vaste werkplek 

Remote werken heeft de traditionele relatie tussen werk en plaats veranderd. Voor steeds meer werkzaamheden is een vaste kantoorlocatie technisch niet langer noodzakelijk. Een laptop, internetverbinding en toegang tot de systemen van de werkgever kunnen voldoende zijn om werkzaamheden vrijwel overal uit te voeren.

De opkomst van remote werken heeft ook de term digital nomad populair gemaakt: professionals die hun werkzaamheden digitaal en in beginsel vanaf verschillende locaties kunnen uitvoeren. Het begrip suggereert een grote geografische vrijheid, maar heeft op zichzelf nauwelijks juridische betekenis. Een werknemer, zelfstandige of ondernemer neemt zijn fiscale, sociaalrechtelijke en arbeidsrechtelijke positie niet simpelweg in zijn laptop mee. Zodra werkzaamheden landsgrenzen overschrijden, wordt relevant welk nationaal recht op welk onderdeel van toepassing is.

Dit artikel beperkt zich voornamelijk tot werknemers die binnen de Europese Unie grensoverschrijdend remote werken. Juist bij hen ontstaat een interessante tegenstelling: het werk kan technisch locatie-onafhankelijk zijn, terwijl de arbeidsrelatie juridisch sterk aan een land verbonden blijft.

Woonplaats, residentie en werkland zijn niet hetzelfde 

Bij internationaal remote werken worden woonplaats, residentie en werkplaats gemakkelijk als synoniemen gebruikt. Juridisch moeten zij echter van elkaar worden onderscheiden.

Voor de sociale zekerheid geldt binnen de EU als hoofdregel dat een werknemer onder de wetgeving valt van het land waar hij of zij daadwerkelijk werkt. Waar de werknemer woont of waar de werkgever is gevestigd, is daarvoor niet zonder meer bepalend.

Op die hoofdregel bestaan uitzonderingen. Een werknemer die tijdelijk naar een andere lidstaat wordt gedetacheerd, kan onder voorwaarden verzekerd blijven in het oorspronkelijke land. Ook voor werknemers die structureel in twee of meer landen werken gelden afzonderlijke regels. Daarbij kan bijvoorbeeld van belang zijn welk deel van de werkzaamheden in het woonland wordt verricht.

Het etiket "remote" geeft daarom nog geen antwoord op de vraag waar iemand sociaal verzekerd is.

Ook voor werkgevers is dat relevant. Wanneer een werknemer onder het socialezekerheidsstelsel van een andere lidstaat valt, kan de werkgever daar verplichtingen krijgen rond registratie en premieafdracht. Een buitenlandse werknemer betekent dus niet dat sociale verplichtingen verdwijnen. Zij kunnen juist naar een andere jurisdictie verschuiven.

Welk arbeidsrecht is van toepassing? 

Sociale zekerheid en toepasselijk arbeidsrecht zijn verschillende juridische vraagstukken.

Voor individuele arbeidsovereenkomsten binnen de EU is de Rome I-Verordening van groot belang. Artikel 8 bepaalt dat werkgever en werknemer in beginsel een rechtskeuze kunnen maken. Zij kunnen bijvoorbeeld overeenkomen dat Nederlands recht de arbeidsovereenkomst beheerst.

Die keuzevrijheid is echter niet onbeperkt. Een rechtskeuze mag een werknemer niet de bescherming ontnemen van bepalingen waarvan op grond van het recht dat zonder die keuze toepasselijk zou zijn geweest niet bij overeenkomst kan worden afgeweken.

Zonder rechtskeuze wordt in beginsel gekeken naar het land waar of van waaruit de werknemer gewoonlijk zijn werkzaamheden verricht. Tijdelijk werken in een ander land verandert die gewone werkplaats niet automatisch. Wanneer het toepasselijke recht langs deze weg niet kan worden vastgesteld, kijkt de verordening naar het land waar zich de vestiging bevindt waardoor de werknemer in dienst is genomen. Uit de omstandigheden kan bovendien blijken dat de overeenkomst nauwer verbonden is met een ander land.

Een contractuele bepaling dat Nederlands recht van toepassing is, betekent bij grensoverschrijdend remote werken dus niet automatisch dat uitsluitend Nederlandse regels relevant zijn.

Sociale bescherming kan veranderen 

De keuze om structureel vanuit een ander land te gaan werken kan daarnaast gevolgen hebben voor de sociale bescherming van een werknemer.

De Europese regels coördineren de nationale socialezekerheidsstelsels, maar maken daarvan geen uniform Europees stelsel. Het uitgangspunt is juist dat op een persoon op enig moment het socialezekerheidsstelsel van één land van toepassing is.

Dat stelsel kan relevant zijn voor onder meer ziekte, werkloosheid en ouderdom. Voor Nederlandse werknemers verdient daarbij ook de AOW aandacht. Volgens de Sociale Verzekeringsbank is iemand die buiten Nederland gaat wonen of werken meestal niet meer verzekerd voor de AOW en Anw, hoewel daarop uitzonderingen bestaan. Voor ieder jaar waarin iemand daadwerkelijk niet voor de AOW verzekerd is, wordt in beginsel 2% minder AOW opgebouwd. Onder voorwaarden is vrijwillige verzekering mogelijk.

Een beslissing over het land van waaruit structureel wordt gewerkt, kan daardoor veel verder reiken dan de keuze van een werkplek.

Wat gebeurt er wanneer een remote werknemer verhuist? 

Een bijzonder vraagstuk ontstaat wanneer een werknemer tijdens de arbeidsovereenkomst naar een ander land wil verhuizen.

Vanuit operationeel perspectief hoeft er niets te veranderen. Dezelfde werknemer kan met dezelfde laptop dezelfde werkzaamheden voor dezelfde werkgever blijven uitvoeren. Juridisch kan de verhuizing echter gevolgen hebben voor het toepasselijke socialezekerheidsstelsel, verplichtingen van de werkgever en mogelijk voor de dwingende regels die op de arbeidsrelatie van toepassing zijn.

Daaruit volgt niet dat een werkgever iedere internationale verhuizing van een remote werknemer moet toestaan. Werkgevers kunnen legitieme redenen hebben om werken te beperken tot landen waarin zij de arbeidsrelatie juridisch en administratief kunnen faciliteren.

Andersom betekent een verhuizing evenmin automatisch dat een bestaande arbeidsovereenkomst zonder meer kan worden beëindigd. Of beëindiging mogelijk is, hangt onder meer af van de arbeidsovereenkomst, afspraken over de arbeidsplaats, het toepasselijke recht en de ontslagregels die in het concrete geval gelden.

Wanneer Nederlands ontslagrecht van toepassing is, kan een werkgever een werknemer in beginsel niet zonder redelijke grond ontslaan. Afhankelijk van de ontslaggrond en omstandigheden kunnen bovendien herplaatsingsverplichtingen en toetsing door UWV of kantonrechter aan de orde zijn.

Juist bij volledig remote functies verdient het daarom aanbeveling om vooraf duidelijk vast te leggen vanuit welke landen mag worden gewerkt en wat de gevolgen zijn wanneer de werknemer later van woon- of werkland wil veranderen.

100% remote is geen juridische categorie 

Daarmee wordt ook de beperking van de term "100% remote" zichtbaar.

De term beschrijft vooral waar iemand niet hoeft te werken: op kantoor. Hij vertelt veel minder over de landen van waaruit iemand wél mag werken.

Een werknemer die volledig vanuit één vooraf overeengekomen land thuiswerkt, een werknemer die incidenteel enkele weken vanuit het buitenland werkt, een werknemer die structureel vanuit meerdere lidstaten werkt en een digital nomad die regelmatig van land wisselt, kunnen allemaal remote werken. Juridisch zijn dit echter verschillende situaties.

Voor werkgevers én werknemers is daarom meer duidelijkheid nodig dan alleen het label "100% remote". Relevante vragen zijn onder meer vanuit welke landen structureel mag worden gewerkt, welk socialezekerheidsstelsel van toepassing is, welk recht de arbeidsovereenkomst beheerst en welke gevolgen een latere internationale verhuizing kan hebben.

De ontwikkeling naar locatie-onafhankelijk werken is daarmee niet alleen een technologische of organisatorische verandering. Zij stelt ook het arbeidsrecht voor een fundamentele vraag:

Als werk niet langer aan een plaats gebonden is, hoeveel juridische betekenis moet die plaats dan nog hebben?

Green Deal LinkedIn Article

The Green Deal: Follow the Money

Who profits from the energy transition — and who ultimately pays the price?

For decades, European consumers have been encouraged to choose green energy. Wind and solar were presented not merely as alternative sources of electricity, but increasingly as the responsible choice: better for the climate, better for the environment and therefore better for our collective future.

Today, that voluntary choice has evolved into something much larger. Renewable energy has become a central element of international climate policy, European legislation and national energy strategies. Wind turbines and solar parks are no longer simply competing technologies in an ordinary energy market. Governments have deliberately created targets, incentives, subsidy programmes and regulatory frameworks to accelerate their deployment.

That deserves scrutiny. Not because renewable energy should automatically be opposed, but because an energy transition of this magnitude creates an enormous economic system.

And whenever an enormous economic system is created, one question should always be asked:

Follow the money.

From Australia to a Global Energy Transition

My interest was triggered by an interview with a former Australian political adviser who says she worked for seven years for a Liberal Party senator, with renewable energy among the issues she dealt with.

Her assessment of the wind-energy system she encountered is uncompromising. She calls it a “scam”.

It is a provocative word. But rather than dismissing it, I became interested in the financial and legal structure behind her allegations.

Australia introduced the Renewable Energy (Electricity) Act 2000, establishing the legislative basis for its renewable-energy certificate system. A Renewable Energy (Electricity) Amendment Bill followed in 2002, although that particular Bill did not proceed. The original legislation has subsequently been amended repeatedly.

Under the Australian system, accredited renewable power stations can create Large-scale Generation Certificates for eligible renewable electricity. These certificates can be sold and traded, while certain electricity retailers and other liable entities are legally required to acquire and surrender certificates.

The Australian Clean Energy Regulator itself describes these certificates as providing a financial incentive for renewable-energy generation.

In other words, legislation did not merely regulate an existing market. Public policy helped create the economic conditions in which renewable-energy investment could expand.

Australia, however, is only one part of a much larger development.

At COP28 in Dubai in 2023, governments agreed to pursue the global objective of tripling renewable-energy capacity by 2030. The International Energy Agency has translated that ambition into at least 11,000 GW of renewable generation capacity worldwide.

That represents an extraordinary amount of infrastructure and investment. Wind turbines have to be manufactured and installed. Solar parks must be constructed. Land and offshore areas are required. Electricity grids need to be expanded. New cables, substations and connections have to be financed.

The energy transition is therefore not merely an environmental project.

It is one of the largest investment programmes in the world.

The European Green Deal

Europe has translated the global transition into its own legal and political framework. Under EU legislation, renewable energy should account for at least 42.5% of European energy consumption by 2030, with an ambition to reach 45%.

Wind energy plays a major role in achieving that objective. The European Commission has stated that EU wind capacity needs to increase from approximately 204 GW in 2022 to more than 500 GW by 2030.

More than doubling capacity in eight years requires much more than consumers voluntarily deciding that they prefer green electricity. It requires political targets, regulation, investment, public infrastructure and financial mechanisms intended to make projects viable.

And this is where I believe the Green Deal deserves another kind of scrutiny.

Not only: how much CO₂ can we reduce?

But also:

Who earns money from achieving these targets, where does that money come from — and who ultimately pays the price?

Follow the Subsidies

The Netherlands provides a useful example.

Through the SDE++ scheme, the Dutch government financially supports renewable-energy production and other technologies intended to reduce CO₂ emissions. For the 2026 SDE++ round alone, €8 billion has been made available.

The principle behind the scheme is straightforward. Where the cost of producing sustainable energy or reducing emissions exceeds the market value of the product, SDE++ can compensate the so-called unprofitable component, subject to the applicable conditions and limits.

That is a deliberate political instrument designed to make investments possible or attractive where market revenues alone may be insufficient.

There is nothing secret about that, and a subsidy is not inherently objectionable.

But once public money is being used to support private investment, we should be entitled to ask some very ordinary questions.

Who receives the subsidies? Who owns the resulting assets? Who receives the investment returns?

Because subsidy money does not fall from the sky.

It is public money.

And public money ultimately comes from us.

Follow the Energy Bill

There is another flow of money: the energy bill.

For decades, consumers have been encouraged to purchase green electricity from their energy suppliers. What began as an individual and supposedly environmentally responsible choice has gradually become part of an energy system in which wind and solar are being deployed on an unprecedented scale.

Consumers pay their energy suppliers for electricity. They pay network charges. Through taxation, citizens and businesses finance public expenditure.

These are legally and economically different money flows and should not be confused.

But neither should they be examined in isolation if we genuinely want to understand who finances the energy transition.

The Dutch Authority for Consumers and Markets has warned that enormous investment in the electricity grid will be required in the coming decades. Annual electricity-grid costs across all users are expected to rise substantially as the grid is expanded and reinforced.

Those investments may be necessary for the energy system governments have chosen to build.

But necessary does not mean free.

Consumers and businesses ultimately pay for the electricity system.

This leads to an important distinction that is too often lost when we are told how cheap renewable energy has become:

The production cost of electricity at a wind turbine is not the same thing as the total cost of an electricity system built around wind and solar.

If we genuinely want to know what renewable energy costs society, the calculation cannot stop at the price of a megawatt-hour.

We need to see the subsidies, infrastructure, grid reinforcement, balancing and flexibility, financing, long-term liabilities and eventual decommissioning.

Only then are we looking at the complete bill.

When the Turbine Has Reached the End of Its Life

This brings me back to Australia.

One of the most striking aspects of the whistleblower's account concerns landowners who agree to host wind turbines. A farmer may enter a long-term agreement believing he has secured an attractive additional income from his land.

But a wind turbine does not remain commercially useful forever.

The Australian Energy Infrastructure Commissioner has specifically warned landowners about decommissioning liabilities. Its published guidance has estimated the cost of removing a contemporary wind turbine at approximately A$400,000, potentially rising to A$600,000 or more for larger turbines.

The same authority has estimated that total hosting income received by a landowner over 25 years may amount to approximately A$250,000 to A$750,000 per turbine.

That creates an extraordinary possibility: removing the turbine may ultimately cost as much as — or even more than — the landowner received for hosting it during its entire operational life.

Normally, the project owner should carry that responsibility.

But twenty-five years is a long time.

The farmer who signed the original agreement may have died. His children may have inherited the land. The wind project may have changed hands several times. Companies may have been restructured, acquired or become insolvent. The technology itself may be obsolete.

The turbine, however, is still standing on somebody's land.

Who pays the bill?

That is not an ideological question about whether wind energy is good or bad. It is a question about contractual responsibility, financial security and the allocation of long-term risk.

And it is precisely the kind of question that should be answered before an investment is described as sustainable.

Who Profits — and Who Pays?

This is ultimately what interests me about the Green Deal.

An enormous international market has been created around the energy transition. Wind-farm developers, manufacturers, energy companies, infrastructure companies, banks, investment funds and other investors can participate in that market and generate substantial revenues and returns.

There is nothing inherently wrong with making a profit.

But when governments establish mandatory targets, provide subsidies and other financial support, facilitate investment and require unprecedented expenditure on electricity infrastructure, the public should be able to see how the resulting benefits and costs are distributed.

Which companies receive public support?

Who owns the assets after they have been subsidised?

Who receives the profits throughout their operating life?

Who pays for the infrastructure required to connect them?

Who carries the long-term financial risk?

Who pays for decommissioning?

And, ultimately, who finances the system?

In significant part, the answer is:

We do.

As taxpayers, as energy consumers, as businesses and as users of an electricity network whose enormous investment requirements eventually have to be paid for.

That does not prove that every renewable-energy project is a bad investment. Nor does it mean that every energy company is improperly profiting from the transition.

But it does mean that the word “green” should never end the discussion.

It should begin one.

The Complete Bill

Perhaps after decades of being encouraged to “choose green”, it is time to ask for the complete financial picture behind that choice.

Not merely the number of turbines installed. Not merely the amount of renewable capacity achieved. And not merely the theoretical production cost per megawatt-hour.

Show us the subsidies and incentives.

Show us the ownership structures and private returns.

Show us the infrastructure and grid costs.

Show us the long-term liabilities.

Show us who receives the money.

And show us who ultimately pays the price.

Only then can we properly judge whether the economic architecture of the Green Deal is itself sustainable.

Renewable energy may be green.

Money has no colour.

Follow the money.

Joan Désirée Mulder, LL.M.
JAS – Aware Solutions

More legal research and analysis:
www.jasduurzaamadvies.nl

Wie betaalt de rekening van Windenergie?

Windenergie: volg het geld

Wie wordt er werkelijk beter van de groene energietransitie — en wie betaalt uiteindelijk de rekening?

Onlangs zag ik een interview met een vrouw die zegt zeven jaar als beleidsadviseur voor een Australische Liberal Party-senator te hebben gewerkt, waarbij renewable energy tot haar dossier behoorde.

Zij onderzocht het systeem achter windenergie en komt tot een buitengewoon harde conclusie:

zij noemt het een scam.

Dat woord trok mijn aandacht.

Niet omdat ik iedere uitspraak uit een interview zonder meer voor waar aanneem. Integendeel. Ik wilde weten wat er gebeurt wanneer je haar verhaal naast officiële bronnen legt.

En wat ik aantrof, geeft wat mij betreft alle reden om veel kritischer te kijken naar het financiële systeem achter de groene energietransitie.

Een markt gecreëerd door wetgeving

Australië kent onder de Renewable Energy Target een wettelijk systeem van verhandelbare renewable-energy certificates.

Grote wind- en zonneparken kunnen voor geproduceerde hernieuwbare elektriciteit Large-scale Generation Certificates (LGC's) creëren. Elektriciteitsbedrijven en andere zogenoemde liable entities zijn vervolgens wettelijk verplicht een bepaald aantal van die certificaten te verwerven en in te leveren.

De Australische Clean Energy Regulator noemt die certificaten zelf een “financial incentive” voor renewable-energy generation.

Dat is een belangrijk gegeven.

De overheid stimuleert niet slechts een bestaande markt. Door regelgeving wordt mede een markt gecreëerd: producenten creëren de certificaten, terwijl wettelijke verplichtingen de vraag ernaar creëren.

De Regulator wijst bovendien op een voorspelbare inkomstenstroom uit zowel de verkoop van elektriciteit als LGC's, waardoor investeringen aantrekkelijker worden.

Dus begon ik mij een simpele vraag te stellen:

Follow the money.

Wie profiteert?

Windturbines kosten miljoenen. Windparken kosten honderden miljoenen of miljarden. Daarachter bevinden zich ontwikkelaars, energiebedrijven, grondeigenaren, banken, investeringsfondsen, certificatenhandelaren en andere commerciële partijen.

Dat is op zichzelf geen probleem. Ondernemingen mogen winst maken.

Maar zodra overheden via wetgeving, subsidies, certificaten, garanties of andere steunmechanismen de economische voorwaarden van die markt mede bepalen, wordt een andere vraag relevant:

hoeveel van die winstgevendheid bestaat dankzij publieke ondersteuning?

En vervolgens:

wie betaalt die ondersteuning?

De overheid beschikt immers niet over een mysterieuze eigen geldbron.

Publiek geld is uiteindelijk geld van burgers en ondernemingen.

De consument betaalt

Dat aspect vind ik misschien nog belangrijker.

Al decennialang worden consumenten aangemoedigd om voor groene energie te kiezen.

Groene stroom werd niet alleen als product verkocht, maar als morele keuze.

Kies voor wind.
Kies voor zon.
Kies voor het klimaat.
Kies voor een betere toekomst.

Miljoenen consumenten hebben dat gedaan in de overtuiging dat zij daarmee een milieuvriendelijker energiesysteem ondersteunen.

Maar ondertussen ontstond rondom diezelfde energietransitie een veel groter financieel systeem.

De consument betaalt zijn elektriciteitsrekening.

De belastingbetaler financiert publieke uitgaven en subsidies.

En via netwerktarieven worden de kosten van het elektriciteitsnet mede bij gebruikers neergelegd.

Dat zijn verschillende geldstromen — en juist daarom moeten we ze niet op één hoop gooien.

We moeten ze allemaal zichtbaar maken.

Want uiteindelijk komt het geld steeds ergens vandaan.

Europa en Nederland

Australië staat daarin niet alleen.

Ook Europa heeft met wetgeving en steunregelingen een enorme markt voor hernieuwbare energie gecreëerd.

En Nederland doet volop mee.

Via de SDE++ ondersteunt de Nederlandse overheid onder andere duurzame energieproductie.

Het mechanisme is veelzeggend: de regeling vergoedt, binnen haar voorwaarden, het verschil tussen de kostprijs van de technologie en de marktwaarde van de geproduceerde energie — de zogenaamde onrendabele top.

Bij hogere marktinkomsten daalt de bijdrage. Bij lagere opbrengsten kan de subsidie stijgen, tot de daarvoor geldende ondergrens.

Sta daar eens bij stil.

Wanneer een investering zonder ondersteuning onvoldoende rendabel is, helpt publiek beleid het verschil te overbruggen.

Vervolgens noemen we de geproduceerde energie goedkoop.

Maar wat bedoelen we dan precies met goedkoop?

Wat kost windenergie werkelijk?

De prijs van elektriciteit bij de turbine is niet hetzelfde als de totale prijs van het energiesysteem.

Een eerlijk kostenplaatje zou wat mij betreft veel breder moeten zijn.

Hoeveel subsidie en andere publieke ondersteuning is verstrekt?

Wat kosten de noodzakelijke netaansluitingen en netverzwaring?

Wat kosten congestie en balancering?

Wat kost opslag of andere flexibiliteit wanneer productie en vraag niet samenvallen?

Welke financiële risico's zijn bij private partijen gebleven en welke zijn direct of indirect collectief gemaakt?

En wat kost het uiteindelijk om duizenden windturbines en zonne-installaties na hun levensduur weer te verwijderen?

Pas wanneer die kosten zichtbaar zijn, kunnen we werkelijk vergelijken.

En dan moet die turbine ooit weer weg

Juist hier vond ik een van de opmerkelijkste bevestigingen van het Australische verhaal.

De Australian Energy Infrastructure Commissioner waarschuwt landeigenaren expliciet voor de financiële risico's van decommissioning.

De geschatte ontmantelingskosten van een moderne windturbine bedragen ongeveer A$400.000 per turbine en kunnen bij grotere turbines oplopen tot A$600.000 of meer.

Daartegenover kan een landeigenaar volgens dezelfde instantie gedurende 25 jaar ongeveer A$250.000 tot A$750.000 aan vergoedingen ontvangen voor het plaatsen van een turbine.

De conclusie van de Commissioner is opmerkelijk:

de kosten om een turbine uiteindelijk te verwijderen kunnen even hoog of hoger zijn dan alle inkomsten die de landeigenaar er gedurende 25 jaar mee heeft verdiend.

Normaal ligt die verantwoordelijkheid bij de projecteigenaar.

Maar 25 jaar is lang.

Projecten worden verkocht. Ondernemingen veranderen van eigenaar. Bedrijven kunnen verdwijnen of failliet gaan.

Daarom waarschuwt de Commissioner dat vooraf duidelijk moet zijn wie verantwoordelijk is, wie betaalt en hoe het benodigde geld daadwerkelijk wordt veiliggesteld.

Dat is voor mij geen voetnoot.

Het is onderdeel van de werkelijke economische rekening.

Van groene keuze naar systeem zonder echte keuze

Daar zit bovendien een vreemde ontwikkeling in.

Ooit werd groene energie verkocht als keuze.

De consument kon bewust voor groene stroom kiezen.

Maar wind- en zonne-energie zijn inmiddels geen alternatieve niche meer. Ze vormen steeds nadrukkelijker het door overheden gekozen energiesysteem.

We zien windturbines op land en op zee. Zonnepanelen op miljoenen daken. Complete zonneparken op landbouwgrond. En enorme investeringen in infrastructuur om dat energiesysteem mogelijk te maken.

De oorspronkelijke vraag:

“Wilt u groene energie?”

verandert daardoor langzaam in een heel andere:

“Wat gaat het energiesysteem waarvoor politiek is gekozen ons uiteindelijk kosten?”

Is het een scam?

Na het beluisteren van deze Australische klokkenluider en het controleren van belangrijke onderdelen van het systeem dat zij beschrijft, vind ik haar kwalificatie “scam” niet gemakkelijk meer weg te wuiven.

Daarmee zeg ik niet dat iedere windparkontwikkelaar fraudeert.

Ik zeg evenmin dat windturbines geen elektriciteit produceren.

Mijn kritiek richt zich op iets anders:

het economische systeem erachter.

Wanneer regelgeving een markt creëert of stimuleert, publieke middelen investeringen rendabeler maken, private partijen rendement behalen en substantiële systeemkosten uiteindelijk direct of indirect bij burgers en ondernemingen terechtkomen, wil ik weten hoe die volledige geldstroom eruitziet.

Niet alleen het gedeelte dat op de brochure staat.

En daarom kom ik steeds bij dezelfde vragen uit:

Wie ontvangt de subsidies?

Wie bezit de wind- en zonneparken?

Welke rendementen worden daar gemaakt?

Welke risico's worden door investeerders gedragen — en welke uiteindelijk door de samenleving?

Wie betaalt de noodzakelijke infrastructuur?

Wie betaalt de ontmanteling over twintig of dertig jaar?

En uiteindelijk:

Wie wordt hier werkelijk beter van?

Misschien moeten we na decennia praten over “groene energie” minder naar de kleur kijken en meer naar de geldstromen.

Want een technologie kan hernieuwbaar zijn.

Een businessmodel kan legaal zijn.

Een subsidie kan een politiek gewenst doel dienen.

Maar geen van die drie antwoorden vertelt ons automatisch of het gehele systeem economisch duurzaam, transparant en eerlijk verdeeld is.

Daarvoor moeten we de volledige rekening zien.

Follow the money.

—

Joan Désirée Mulder, LL.M.
JAS – Aware Solutions

Meer juridische analyses en onderzoek:
www.jasduurzaamadvies.nl

Meritocratie

Niet bepaald een woord dat ik dagelijks gebruik.

Het betekent, simpel gezegd, een systeem waarin mensen vooruitkomen op basis van hun kwaliteiten en prestaties — hun merites.

Is LinkedIn eigenlijk een meritocratie?

Op het eerste gezicht misschien wel. We krijgen allemaal hetzelfde profiel. Dezelfde knop om een bijdrage te plaatsen. Iedereen kan reageren op een CEO, een recruiter volgen of een goed idee publiceren.

Maar we drukken niet allemaal vanaf dezelfde positie op die knop. Dat begon me de laatste tijd steeds meer op te vallen. Kijk eens naar de mensen die op LinkedIn gemakkelijk duizenden of tienduizenden mensen bereiken.

Opvallend vaak mensen die óók buiten LinkedIn al een positie hebben: een senior functie, een bekend bedrijf achter hun naam, een groot netwerk, een eigen onderneming of een gevestigde reputatie. Daar is op zichzelf niets mis mee. Maar vervolgens begint er iets interessants te gebeuren.

Wie al veel connecties heeft, heeft meer mogelijkheden om opnieuw gezien te worden. Wie veel gezien wordt, krijgt gemakkelijker reacties en nieuwe volgers. En wie vervolgens nóg zichtbaarder wordt, krijgt weer meer mogelijkheden om nieuwe mensen te bereiken.

Dat verschijnsel is niet nieuw. Onderzoekers kennen verschillende mechanismen waarbij een bestaande voorsprong nieuwe voordelen kan opleveren.

Of heel simpel gezegd: zichtbaarheid kan nieuwe zichtbaarheid produceren.

En LinkedIn zelf staat daar niet buiten. Het platform bepaalt immers welke van de enorme hoeveelheid bijdragen wij in onze feed te zien krijgen. LinkedIn zegt zelf dat daarbij honderden signalen worden gebruikt uit onder meer ons profiel, ons netwerk en onze activiteit.

Tegelijkertijd is er een belangrijke nuance: LinkedIn kan tegenwoordig ook bijdragen aanbevelen van mensen die helemaal niet in je netwerk zitten.

Een klein netwerk betekent dus niet dat je per definitie onzichtbaar blijft.

Maar het zette mij wel aan het denken over iets anders.

Hoeveel status maken we eigenlijk zelf? 

Neem functietitels.

CEO. Founder. Senior Consultant. Executive. Strategist. Thought Leader.

Sommige titels vertegenwoordigen een heel duidelijke functie en verantwoordelijkheid.

Andere zijn voor een flink deel zelfgekozen positionering.

Op LinkedIn staan die twee gewoon naast elkaar. En wij reageren erop.

Een indrukwekkende titel, een bekende werkgever, 20.000 volgers of honderden reacties: het zijn allemaal signalen waaruit we razendsnel afleiden dat iemand kennelijk interessant, deskundig of belangrijk is.

Maar misschien draaien we oorzaak en gevolg soms om. Is iemand zichtbaar omdat hij iets uitzonderlijks te vertellen heeft?

Of vinden wij iemand belangrijk omdat diegene al zichtbaar is?

Waarschijnlijk is het vaak allebei. En precies daarom vind ik de vraag naar meritocratie interessant.

Ik geloof niet dat LinkedIn simpelweg een systeem is waarin ‘de machtigen’ automatisch voorrang krijgen. Daar heb ik geen bewijs voor. Maar ik geloof inmiddels ook niet meer dat goede inhoud vanzelf komt bovendrijven.

Netwerkpositie doet ertoe. Herkenbaarheid doet ertoe. Bestaande relaties doen ertoe. En ja, kwaliteit doet er óók toe.

Dat besef heeft mijn eigen gedrag op LinkedIn veranderd.

Na jarenlang zelfstandig ondernemerschap ben ik mijn professionele netwerk opnieuw veel actiever aan het opbouwen. Ik schrijf en publiceer nog steeds. Maar ik doe inmiddels iets wat misschien nog belangrijker is.

Ik lees. Ik reageer. Ik kijk wie er achter een interessante gedachte zit. Ik stuur een connectieverzoek als ik raakvlakken zie. Ik voer gesprekken.

Want ik begin te begrijpen dat kennis hebben en een positie hebben van waaruit die kennis wordt gezien twee verschillende dingen zijn.

Misschien is LinkedIn daarom helemaal geen zuivere meritocratie.

Maar misschien hoeft dat ook niet de conclusie te zijn.

Voor mij is de interessantere les dat zichtbaarheid niet alleen ontstaat door harder te zenden.

Je moet ook verbindingen leggen.

En dan blijft er één vraag over die ik veel interessanter vind dan hoeveel volgers iemand heeft:

Hoeveel goede mensen zien wij zelf over het hoofd, alleen omdat nog niemand anders naar ze kijkt?

Become Unf.ckablewith

We live inside systems.  Legal systems. Financial systems. Employment structures. Digital platforms. Contracts, institutions, regulations and databases. You may not be able to step outside all of them. But you don't have to become small, dependent, predictable and controllable either.

So how do you create more autonomy while still living inside the system?

1. CONTRACTS

Don't assume that because someone puts a contract in front of you, every word is non-negotiable.

Read it. Question it. Ask for time. Propose changes. Cross out provisions you don't accept and negotiate before you sign.

A signature should represent agreement - not resignation.

2. ASK QUESTIONS

When an employer, institution, company or gatekeeper tells you that you “have to” do something, 

ask:  Why?  On what basis? Is it legally required?  Is there an alternative? What happens if I say no?

Don't confuse an instruction with an obligation. And don't confuse routine with law.

3. STUDY THE STRUCTURES

Learn how the structures around you actually work.

Contracts. Ownership. Associations. Trusts. Privacy. Taxation. Finance. Alternative organisational models.

You don't need to become an expert in everything.

But knowledge changes the balance of power.

It is much harder to control someone through rules they understand.

4. LEARN A SKILL

Learn something that makes you less dependent.

Repair something. Grow something. Build something. Learn bookkeeping. Cook. Negotiate. Write. Use technology. Understand basic law.

Every useful skill gives you one more thing you can do without depending on somebody else.

5. BUILD OTHER FORMS OF WEALTH

Money matters. But money is not the only capital you possess.

Knowledge.

Relationships.

Family.

Community.

Experience.

Culture.

Practical resources.

Health.

Skills.

Real resilience comes from having more than one source of strength — particularly forms of wealth that cannot disappear with one employer, one bank account or one policy change.

6. ENTREPRENEURSHIP

Use what you know.

Start something. Freelance. Sell a service. Build a side income. Create intellectual property. Turn experience into economic value.

Employment and entrepreneurship don't have to be opposites.

But having another way to provide for yourself gives you something enormously valuable:

the ability to choose.

7. F*CK WITH THEIR DATA

Why do we automatically tell online forms everything they ask us?

Our age. Gender. Date of birth. Location. Interests. Household. Behaviour. Preferences.

Every truthful little box helps create an increasingly detailed profile of who we are.

So question the form.

Does it actually need to know?

Leave optional fields blank. Refuse unnecessary permissions. Use privacy tools. Use aliases or non-identifying information where appropriate.

And yes - sometimes deliberately muddying commercially collected profiling data can be a form of resistance.

Not where accurate information is legally required. Not for identity verification, contracts or anything where false information could constitute fraud.

But corporations do not have an automatic moral entitlement to an accurate portrait of your private life simply because they have put a box on a screen.

Your data has value. Stop giving all of it away for free.

BECOME HARDER TO CONTROL.

This isn't about pretending society has no rules.

It's about refusing to move through those rules unconsciously.

Read.

Question.

Negotiate.

Learn.

Build.

Protect.

Create alternatives.

Freedom is not always about leaving the system.

Sometimes it is understanding the system well enough that you stop surrendering choices you never actually had to surrender.

A.I.

Who Controls the Machine?

AI, power and the uncomfortable question of who remains in control

In Person of Interest, billionaire programmer Harold Finch builds an artificial intelligence capable of watching almost everyone.

The Machine sees through cameras, follows communications, processes enormous amounts of data and predicts acts of violence before they happen.

But Finch is not primarily afraid that his Machine will become evil.

He is afraid of power.

So he restricts it.

He limits what it can communicate. He prevents it from freely identifying people. He builds safeguards. At one point, when another artificial intelligence project becomes too dangerous, the response is wonderfully primitive: sabotage the computer and pull the plug.

It is fiction.

But more than a decade later, Finch's question has become remarkably real:

Who controls the Machine?

And perhaps more importantly:

What happens when pulling the plug is no longer enough?

The Wrong Question

Much of the popular debate about artificial intelligence revolves around one dramatic question:

Could AI turn against humanity?

It makes excellent science fiction.

It may also distract us from a much more immediate problem.

Artificial intelligence does not need to hate us to become dangerous.

It does not need consciousness.

It does not need anger, ambition or a desire to survive.

It merely needs capability, access and authority.

Give a sufficiently capable system access to communications, financial infrastructure, databases, surveillance systems, software environments or critical infrastructure, and the relevant question changes.

It is no longer:

What can the model say?

It becomes:

What can the system do?

That distinction matters enormously.

A chatbot can recommend an action.

An AI agent may be able to execute it.

And somewhere between those two lies one of the most important legal questions of the coming decade.

AI Does Not Need to Become Sauron

There is an older metaphor for this problem.

A ring.

In Tolkien's The Lord of the Rings, the danger of the One Ring is not merely that an evil creature possesses it.

The deeper danger is that extraordinary power changes the position of whoever controls it.

Even those who intend to use the Ring for good are warned against taking it.

Why?

Because the fundamental problem is not simply who holds power today.

It is what becomes possible once that power exists.

Artificial intelligence presents a surprisingly similar governance problem.

AI can concentrate extraordinary capabilities in governments, corporations and increasingly small groups of individuals.

The person controlling such a system does not need supernatural powers.

They may simply need a computer.

And access.

The Machine Behind the Machine

This is where the discussion about "AI taking over" can become misleading.

Perhaps the first question should not be whether machines will control humans.

Perhaps it should be:

Which humans will control the machines?

Who determines their objectives?

Who chooses the data?

Who decides what they may access?

Who determines when an AI system may act autonomously?

Who can inspect those decisions?

Who can challenge them?

And who has the authority to stop the system?

These are not science-fiction questions.

They are questions of law, governance and institutional power.

Europe has already begun constructing a legal response. The EU AI Act introduces obligations based on risk and imposes particular requirements on certain high-risk AI systems.

But regulation faces an uncomfortable structural problem.

Law regulates what exists.

Technology continuously creates what did not exist when the rules were written.

And increasingly, we are not merely building models that produce answers.

We are building systems capable of pursuing tasks.

From AI to Agents

That transition deserves considerably more attention.

Traditional generative AI largely waits.

You ask.

It responds.

Agentic AI changes the relationship.

An agent can potentially receive an objective, break it into steps, use external tools, obtain information, interact with other systems and continue working toward the objective with less human intervention.

None of that requires consciousness.

That is precisely why the fixation on whether AI can "wake up" may be the wrong debate.

A system does not have to be alive to exercise power.

An algorithm denying someone credit is not alive.

A surveillance system identifying someone in a crowd is not alive.

An automated trading system moving millions within seconds is not alive.

Yet each can produce very real consequences.

Power does not require consciousness.

That may be the sentence we should remember.

The Administrator Problem

Person of Interest gives its Machine an administrator: Harold Finch.

He tries to teach it boundaries.

He attempts to encode morality into architecture.

And he deliberately restricts the Machine because he understands something deeply important:

You do not design safeguards only for what a system can do today. You design them for what it may become capable of doing tomorrow.

That principle should sound familiar to lawyers.

We do it constantly.

Constitutions do not assume governments will always be benevolent.

Contract law does not assume parties will always behave honourably.

Corporate governance does not assume directors will never face conflicts of interest.

Data protection law does not assume organisations will always use personal information responsibly.

Law exists partly because good intentions are not a governance mechanism.

Why should artificial intelligence be different?

The Kill Switch Is Not Enough

There is something reassuring about the idea of a red button.

If AI behaves badly, switch it off.

Problem solved.

Except modern digital infrastructure does not live inside Harold Finch's laptop.

Cloud computing is distributed. Systems are replicated. Services cross borders. Infrastructure may involve numerous providers, jurisdictions and dependencies.

That does not mean AI has developed an instinct for self-preservation.

It means humans have deliberately built resilient infrastructure.

And that creates a fascinating paradox.

We spend enormous resources making digital systems difficult to interrupt.

Then we reassure ourselves that, if necessary, we can interrupt them.

So perhaps every discussion about powerful autonomous AI systems should include questions that sound almost embarrassingly simple:

Who has the off-switch?

Does the off-switch actually work?

And:

Can the person who needs it legally and technically reach it?

Who Watches the Watcher?

There is another danger.

AI may become so useful that humans voluntarily surrender oversight.

Not because a machine conquers us.

Because it is faster.

Cheaper.

More accurate.

More convenient.

First it recommends.

Then it decides.

Eventually, perhaps, humans merely approve.

And at some point the human-in-the-loop risks becoming something rather different:

the human-who-clicks-OK.

That is not meaningful human control.

It is administrative theatre.

If human oversight is to remain a genuine safeguard, the human must have enough information, competence, authority and time to disagree with the machine.

Otherwise "human oversight" becomes a comforting phrase attached to an automated decision.

The Real Alignment Problem

AI researchers often speak about alignment: ensuring that artificial intelligence acts consistently with human values and intentions.

But there may be another alignment problem.

With whose values?

Humanity does not have one administrator.

Governments disagree.

Cultures disagree.

Corporations have commercial interests.

Citizens have competing rights.

Security agencies prioritise security.

Businesses prioritise efficiency.

Individuals prioritise autonomy.

The hardest problem may therefore not be teaching AI what humans want.

It may be deciding which humans get to decide what AI should want on our behalf.

That is not merely a technical problem.

It is constitutional.

Who Controls the Machine?

Perhaps artificial intelligence will never become conscious.

Perhaps there will never be a dramatic moment when a computer announces that it has awakened.

Perhaps nobody will ever need to fight an all-knowing Machine.

But none of those things need to happen for AI to transform the distribution of power.

The more capable these systems become, the more important some very old legal principles become with them:

Accountability.

Transparency.

Due process.

Limits on authority.

The ability to challenge decisions.

The separation of powers.

And ultimately, the possibility of saying:

No.

The greatest danger may not be that artificial intelligence develops a desire to rule humanity.

It may be that humans acquire unprecedented technological power over other humans — and discover that the systems exercising that power have become too complex, too autonomous or too indispensable to meaningfully challenge.

Harold Finch understood the problem before most of us had ever spoken to an AI.

Building the Machine was only the beginning.

The real question was always:

Who controls it?

Linkedin Artikel

💧 Waar gaat ons zoetwater naartoe?

Dalende rivier- en grondwaterstanden roepen niet alleen ecologische, maar ook 6=²5juridische vragen op.

Wie mag water onttrekken? Wie bepaalt hoeveel wordt vastgehouden of afgevoerd? En hoe transparant zijn die beslissingen eigenlijk?

In mijn nieuwe artikel kijk ik naar zoetwater als een steeds strategischer wordende hulpbron — en naar de noodzaak van een publiek inzichtelijke waterbalans.

#WaterLaw #WaterGovernance #Freshwater #Transparency #EnvironmentalLaw

Aandacht voor Water, editie NL

💧 WIE BEPAALT WAAR ONS ZOETWATER NAARTOE GAAT?

Ik maak me zorgen over onze zoetwatervoorraden.

Niet alleen omdat ik berichten lees over droogte. Vooral omdat ik zie wat er met rivieren en grondwater gebeurt.

Ik woon een groot deel van het jaar in Noord-Italië. Waterlopen die ik jaren geleden nog als vanzelfsprekend beschouwde, staan soms uitzonderlijk laag of zelfs droog.

Maar het beeld is veel groter.

De Colorado River staat onder enorme druk. De Amazone heeft de afgelopen jaren uitzonderlijk lage waterstanden gekend. Ook dichter bij huis staan grote Europese rivieren regelmatig extreem laag.

De laagstand is niet pas in 2022 of 2023 begonnen. In Europa waren er al vóór 2016 duidelijke signalen van structurele waterstress, maar vooral vanaf 2018 werd de situatie in veel stroomgebieden dramatischer. De droogte van 2018, 2019 en 2022 leidde in grote delen van Europa tot uitzonderlijk lage rivierafvoeren en grondwaterstanden. De Rijn, de Donau, de Po en kleinere rivieren bereikten op verschillende momenten historische of bijna-historische dieptepunten. In Noord-Italië werd de droogte in 2022 bijzonder ernstig; in het stroomgebied van de Po lagen de afvoeren toen veel lager dan normaal.

Ook in Noord- en Zuid-Amerika gaat het niet om een verschijnsel van alleen de laatste jaren. De Colorado River kampt al sinds het begin van de eenentwintigste eeuw met een langdurige droogte, waarbij de periode vanaf ongeveer 2000 vaak wordt aangeduid als de droogste meerjarige periode in ten minste twaalf eeuwen. De situatie verslechterde scherp vanaf 2019 en bereikte in 2021 en 2022 een kritiek niveau voor de reservoirs Lake Powell en Lake Mead.

In Zuid-Amerika kende de Paraná-rivier vanaf 2019 en vooral in 2020 en 2021 uitzonderlijk lage waterstanden. De Amazone bereikte in 2023 op meerdere plaatsen historische dieptepunten, terwijl delen van het stroomgebied in 2024 opnieuw met ernstige droogte te maken kregen. Dat betekent niet dat elke rivier voortdurend daalt of dat één enkel jaar een definitieve trend bewijst. Wel is duidelijk dat de combinatie van klimaatverandering, langdurige droogte, grondwateronttrekking, irrigatie, verstedelijking en waterbeheer de kwetsbaarheid sterk heeft vergroot.

De gebruikelijke verklaring is droogte.

Maar als jurist interesseert mij inmiddels een andere vraag:

Wie bepaalt eigenlijk wat er met het zoetwater gebeurt dat wél beschikbaar is?

We pompen grondwater op.
We onttrekken water aan rivieren.
We slaan water op achter dammen.
We laten water uit reservoirs vrij.
We leiden water naar landbouw, industrie, energieproductie en drinkwatervoorziening.
En we voeren enorme hoeveelheden water uiteindelijk af naar zee.

Voor al die beslissingen kunnen goede redenen bestaan.

Maar naarmate zoetwater schaarser en strategisch belangrijker wordt, vind ik één ding steeds moeilijker te begrijpen:

waar is de publieke waterbalans?

Wie mag hoeveel water onttrekken?

Wie bepaalt welke gebruiker voorrang krijgt?

Hoeveel grondwater wordt aangevuld tegenover wat eruit wordt gehaald?

Hoeveel zoetwater wordt bewust vastgehouden — en hoeveel wordt afgevoerd?

En kunnen burgers en bedrijven die verdeling eigenlijk controleren?

Zoetwater is allang niet meer uitsluitend een milieuvraagstuk.

Het is een juridisch en economisch verdelingsvraagstuk.

Wie toegang heeft tot water, kan voedsel produceren, energie opwekken, industrie laten draaien en steden laten functioneren.

Daarom denk ik dat we een stap vóór waterrestricties moeten beginnen:

transparantie.

Maak per stroomgebied zichtbaar wat erin komt, wat wordt opgeslagen, wat wordt onttrokken, wat wordt verbruikt, wat terugvloeit en wat wordt afgevoerd.

Een Public Freshwater Balance.

Niet om vooraf iemand de schuld te geven.

Maar omdat goed waterbeheer controleerbaar moet zijn — juist wanneer een essentiële hulpbron schaarser wordt.

Voordat we mensen vragen met minder water genoegen te nemen, moeten we kunnen laten zien waar het beschikbare water naartoe gaat.

#WaterLaw #WaterGovernance #Freshwater #Transparency #Sustainability #EnvironmentalLaw

Follow The Water

 Fresh Water Is Currency. Who Controls It?

The hidden architecture of ownership, allocation and power over the world's most essential resource.

Look at the rivers.The Colorado. The Amazon. The Rhine. he Danube. The Po. The Tanaro. Different continents. Different governments. Different climates. Yet the same disturbing image is becoming increasingly familiar: major freshwater systems under extraordinary pressure.

The usual public conversation begins with drought. This investigation begins somewhere else. With control.

Freshwater does not simply fall from the sky and travel untouched towards the sea. Along the way, human institutions intervene. Water is stored behind dams. It is released from reservoirs. It is diverted between river basins. It is pumped from aquifers. It is abstracted for agriculture. It is allocated to cities, used by industry, power generation and digital infrastructure. And it is discharged. Retained.

And during scarcity, governments decide who must reduce consumption - and who may continue. 

These are not merely hydrological events. They are decisions about access to a resource without which nobody can live. And that makes freshwater something more than an environmental issue.

Water Is Currency 

Not currency in the conventional monetary sense. Something more fundamental. Water creates agricultural production. Water enables energy production. Water sustains industry. Water determines where cities can expand. Water affects land values. It enables semiconductor manufacturing and digital infrastructure.

Water determines whether communities can remain where they are. And, ultimately, water sustains human life.

Control over freshwater therefore creates economic and political power. Yet the architecture through which that control is exercised is remarkably difficult for ordinary citizens to see. 

A river may be public. A groundwater body may be legally protected. Water itself may be regarded as a common or public resource. But the right to use it can nevertheless be divided among governments, utilities, farmers, corporations, energy producers and other permit holders.

That produces a much more important question than simply asking who owns the river. 

Who controls access to its water?

Who decides when a reservoir releases water?

Who decides when freshwater may flow to the sea?

Who determines how much groundwater may be pumped?

Who monitors whether an aquifer is being replenished?

Who grants abstraction rights?

Who measures actual abstraction?

Who decides which uses are essential?

Who receives priority during scarcity? Who can challenge those decisions? And who benefits economically from them?

Those questions become even more important when similar freshwater stress becomes visible across continents. 

This does not prove the existence of a single organisation controlling the world's freshwater. But neither should the absence of such proof end the investigation.

It tells us what we need to investigate: the architecture of control.

Follow the Water 

If freshwater is becoming increasingly scarce and increasingly valuable, transparency cannot stop at measuring rainfall and river levels.

We need to follow the water itself. From rainfall to river. From river to reservoir. 

From reservoir to user. From aquifer to abstraction point. From abstraction to consumption. From drainage system to sea.

And alongside that physical journey we need to follow something equally important:  the legal rights.

Who was authorised to take the water? 
How much? 
For how long? At what price? Under what conditions?
Can that right be transferred? Can it be curtailed during scarcity?
And is the public able to see any of this?

Only then can we determine whether freshwater scarcity is predominantly the consequence of natural hydrological conditions, cumulative human demand, poor water management, deliberate allocation decisions — or some combination of them.

The JAS Principle 

The starting point should therefore be simple: 

Follow the water. Follow the rights. Follow the power. 

If freshwater is becoming one of the strategic resources of the twenty-first century, its governance cannot remain fragmented across inaccessible permits, agencies, utilities, river authorities and private users.

The public should be able to see who controls access to freshwater and on what legal basis.

That is why the Public Freshwater Balance should not merely account for litres.

It should account for control. For every major river basin and aquifer: 

Who owns or governs the resource?
Who holds abstraction and allocation rights?
How much may they take? How much do they actually take??  Transparancy.

Who controls storage and release? Where does the water ultimately go? 

Who has priority when there is not enough? And crucially: Who decides?

Because before we can understand global freshwater scarcity, we first need to understand the system of power surrounding it.  

Fresh water is currency.  The question is: Who controls the currency? 

Global Warning

 Where Does Our Freshwater Go?

Making the invisible global water balance visible

We are told to use less water.

Farmers face abstraction restrictions. Industries are increasingly confronted with water scarcity. Governments warn that freshwater is becoming one of the world's most vulnerable resources.

Yet at the same time, enormous quantities of freshwater continue to flow into the sea.

That is not necessarily mismanagement.

Rivers naturally discharge into oceans. Water authorities must prevent flooding. Freshwater is deliberately used to combat saltwater intrusion. Reservoirs cannot simply be filled indefinitely without creating other risks.

But this creates a question that deserves far more attention:

How much freshwater do we have — and where does it actually go?

At present, that answer is remarkably difficult for the public to see — in Europe and across the world.

Water is abstracted from rivers and aquifers.

Water is stored.

Water is consumed.

Water is returned after use.

Water is transferred between regions.

Water is deliberately discharged.

Water is used to repel saltwater.

And ultimately enormous quantities flow to the sea.

Meanwhile, glaciers are retreating, groundwater reserves are declining, droughts are intensifying, floods are becoming more destructive, and billions of people face seasonal or chronic water stress. From the Sahel to the Mediterranean, from the Indo-Gangetic Plain to the American West, from Australia to rapidly growing cities across Latin America and Asia, freshwater security is becoming a global question of food, health, energy, migration and stability.

Each individual decision may have a perfectly legitimate explanation.

But where is the complete picture?

The Problem Is Not Water. It Is the Water Balance.

Scarcity cannot be governed intelligently by looking at only one side of the equation.

Before asking citizens, agriculture or industry to consume less, governments should be capable of showing what happens to the resource as a whole — within each basin and across the global systems that connect water, food, energy, trade and climate.

How much enters a water system?

How much is abstracted?

By whom?

For what purpose?

How much is consumed?

How much is returned?

How much is stored?

How much is deliberately discharged?

How much water is effectively exported through food, energy, manufactured goods and digital infrastructure?

And how do those decisions change when drought develops?

Without that information, the public sees restrictions at one end of the system and enormous volumes of freshwater flowing towards the sea at the other.

That inevitably creates questions.

The answer should not be less questioning.

It should be better information.

Because water does not stop at administrative borders. A river basin may cross several countries. A drought in one region can reshape global food prices. Groundwater depletion can undermine entire economies. Water-intensive production can move scarcity from one continent to another while consumption remains invisible to the final user.

JAS Aware Solution: The Public Freshwater Balance

The world already collects enormous quantities of water data through satellites, monitoring stations, utilities, research institutions and public authorities.

The next step should be to make that data understandable, comparable and publicly accountable.

I propose a Public Freshwater Balance: a transparent, basin-based digital system showing the principal movements and allocations of freshwater.

Not another annual report containing national averages.

A comprehensible water account.

For every major river basin and groundwater body, it should show:

WATER IN

precipitation • river inflow • snowmelt • groundwater recharge • transfers • desalination • reclaimed water

WATER HELD

reservoirs • lakes • groundwater • glaciers and snowpack • wetlands • strategic freshwater buffers

WATER OUT

natural river discharge • controlled discharge to sea • evaporation • inter-basin transfers • ecological flows

WATER ABSTRACTED

drinking water • agriculture • energy • industry • mining • digital infrastructure • households • other major users

WATER RETURNED

including where, when and in what condition it returns to the system.

It should also reveal the water embedded in trade: the freshwater used to produce exported food, textiles, energy, minerals and manufactured goods.

And during periods of scarcity:

WHO GETS PRIORITY — AND WHY?

The system should use common definitions, near-real-time updates where possible, independent verification and clear uncertainty ranges. It should connect local basin accounts to national, regional and global water risks without pretending that every litre can be measured with perfect precision.

From Water Restrictions to Water Accountability

This would not prevent drought.

Nor would it mean that every litre reaching the sea could or should have been retained.

It would do something more fundamental.

It would make water governance visible.

Authorities could explain why water had to be discharged.

Citizens could understand why restrictions were necessary.

Businesses could anticipate scarcity.

Researchers could identify inefficiencies.

Communities could see whether vulnerable people and ecosystems were being protected.

And policymakers could see where additional storage, reuse, retention or infrastructure might genuinely improve resilience — and where such interventions would merely shift the problem downstream or across borders.

The European Commission already argues that water efficiency should come first: reducing demand and over-abstraction, followed by efficiency and reuse, before increasing supply.

The same principle must become global.

Transparency should come even earlier.

Because we cannot sustainably manage what society cannot see.

And we cannot treat freshwater as a local inconvenience when its depletion is linked to global food systems, climate disruption, public health, economic security and geopolitical stability.

Before restricting freshwater, account for it.

That is not an accusation.

It is good governance.

And it may become one of the foundations of a genuinely water-resilient Europe - and a safer, more resilient world.

Who Has the Right to Extract Our Public Water? Is Freshwater Guaranteed?

Who Is Allowed to Take the Water? 

Once we accept that freshwater abstraction can influence the condition of rivers and groundwater bodies, an obvious legal question follows:

Who is actually allowed to take the water?

In the European Union, water abstraction is not supposed to operate in a legal vacuum.

The EU Water Framework Directive requires Member States to control the abstraction of freshwater from both surface water and groundwater. Article 11 specifically requires registers of water abstractions and prior authorisation for abstraction, although Member States may exempt abstractions that have no significant impact on water status. These controls must also be periodically reviewed and, where necessary, updated.

In other words, there should already be a substantial administrative record of who is entitled to abstract water.

That is important.

Because the legal question is not whether governments can regulate abstraction.

They already do.

The more interesting question is whether the resulting system provides sufficient transparency to understand what is actually happening within an individual river basin.

A Permit Is Not an Unlimited Right to Water 

An abstraction permit should not be viewed simply as a permanent entitlement to a fixed quantity of water regardless of changing circumstances.

The Water Framework Directive connects water use to broader environmental objectives. Member States must promote efficient and sustainable water use and prevent abstraction from undermining the required status of European water bodies.

The European Commission has also emphasised that abstraction controls and permits should be periodically reviewed. In its 2025 assessment of implementation of EU environmental law, the Commission specifically called on numerous Member States — including Italy and the Netherlands — to ensure periodic reviews of permits for abstraction and other water uses.

This becomes particularly important during prolonged periods of low water availability.

A quantity that may have been sustainable when a permit was granted is not necessarily sustainable under fundamentally different hydrological conditions.

Scarcity Changes the Context 

The European Commission defines water scarcity as a situation in which demand frequently exceeds the sustainable supply capacity of the natural system within a river basin.

It also explicitly recognises that overexploitation of available water resources can exacerbate the consequences of drought.

That distinction deserves attention.

A drought may reduce the amount of water entering a system.

Human abstraction determines part of what subsequently leaves the available freshwater resource.

The two can occur simultaneously.

This means that exceptionally low river levels cannot automatically be attributed either to drought or to abstraction without examining the hydrological evidence.

But it also means that abstraction cannot simply be left out of the analysis.

From Registers to Real Transparency 

EU law requires registers.

But the existence of a register is not necessarily the same thing as meaningful public transparency.

For someone trying to understand the pressure on a particular river or groundwater body, the useful questions are far more specific:

Which abstraction permits are currently active?

Who holds them?

What quantities are authorised?

What quantities are actually being abstracted?

Are those figures measured in real time or reported retrospectively?

Are permits adjusted when river levels or groundwater levels become critically low?

And can the public access that information without navigating multiple authorities, databases and technical documents?

The Water Framework Directive requires River Basin Management Plans to include a summary of controls on abstraction and impoundment, including references to the relevant registers.

That provides an important framework for accountability.

But as water scarcity becomes more frequent, there is a reasonable case for asking whether a system designed more than two decades ago now provides the degree of granular, timely and accessible information required for modern water governance.

Transparency Before Restriction 

This becomes particularly important when scarcity forces governments to make choices.

Restrictions may eventually affect farmers, industrial operators, households, energy producers or other users. Governments may have to decide which uses of freshwater deserve priority and which must temporarily be reduced.

Such decisions can be necessary.

But their legitimacy depends on something more than legal authority.

They also require public confidence that the available resource is being allocated rationally, proportionately and transparently.

Before asking society to accept restrictions, governments should therefore be able to answer a remarkably straightforward question:

Who is taking water from the system, how much are they taking, and on what legal basis?

The infrastructure for answering that question largely already exists.

The next challenge is ensuring that the information becomes sufficiently accessible to make water allocation genuinely transparent.

Water Abstraction Is Not Water Consumption

Part 2.

Water Abstraction Is Not Water Consumption 

Any serious discussion about freshwater requires a distinction that is easily overlooked: water abstraction and water consumption are not the same thing.

Water abstraction measures the amount of water removed from a natural source — a river, lake, reservoir or groundwater body.

Water consumption asks a different question: how much of that abstracted water is not returned to the same water system in a form and timeframe in which it remains readily available?

The difference can be substantial.

A power station, for example, may abstract very large volumes of surface water for cooling and subsequently return much of it to the river. Agriculture may abstract a smaller volume, but a significant part can subsequently evaporate, transpire through crops or become incorporated into agricultural products.

Industrial processes, public water supply and data centres each have their own water profiles.

This makes headline figures surprisingly difficult to compare.

The Source Matters Too 

There is another distinction that deserves attention.

One cubic metre of water is not necessarily equivalent to another cubic metre of water.

Removing surface water from a large river during a period of high flow is hydrologically different from pumping groundwater from an aquifer that may take years or decades to replenish.

Timing matters.

Location matters.

The condition of the water body matters.

And the rate at which nature can replace the abstracted water matters.

This is particularly important for groundwater.

Aquifers function as natural reserves. They can sustain drinking-water supplies, agriculture, ecosystems and — through groundwater discharge — rivers themselves during dry periods.

Persistent over-abstraction can therefore create effects that are not immediately visible at the pumping site.

A falling groundwater table may affect springs, wetlands and river baseflow elsewhere in the system.

This Complicates the Legal Question 

A permit stating that an operator may abstract a certain quantity of water tells us something.

But it does not necessarily tell us enough.

To understand the actual pressure placed on a water system, we also need to know:

Where was the water taken from? How much was returned? Where was it returned? When was it abstracted? What was the condition of the water body at that moment? And how quickly can that source replenish itself?

This is why transparency cannot consist merely of publishing annual national totals.

Aggregated statistics are valuable for understanding trends. They are far less useful when trying to understand what is happening to a particular river, aquifer or region.

And that brings us to a more difficult question.

If a river reaches exceptionally low levels, can the public actually determine who is legally entitled to abstract water from that system — and how much is being taken?

That is where a hydrological question begins to become a legal transparency question.

Who Gets The Water

Freshwater abstraction, transparency and the emerging legal challenge of allocation Europe’s rivers are running low. Where is the water going? 

Something is happening to Europe’s rivers.

This summer, extraordinarily low water levels have become visible across the continent. The Rhine, Po, Loire and Danube  (Donau) - rivers that have shaped European landscapes, economies and communities for centuries - have all reached record low levels during August 2026.

For me, this is more than an abstract environmental statistic.

Living in northern Italy, I have watched rivers that I knew as substantial, fast-flowing bodies of water become dramatically diminished. Wide riverbeds that once carried powerful currents now contain comparatively narrow flows of water.

It raises an obvious question:

Where is the water going?

The conventional answer begins with drought: insufficient precipitation, reduced snowpack, extreme heat and increased evaporation.

All of those factors matter.

But drought and water scarcity are not synonymous.

The European Commission itself distinguishes between drought, caused by reduced precipitation, and water scarcity, which represents a more systemic imbalance between the water available and the demand placed upon it.

And that distinction changes the question.

Because Europe's freshwater is not merely affected by weather.

We abstract it.

From rivers.

From lakes and reservoirs.

And from groundwater beneath our feet.

The EU currently abstracts approximately 193 billion cubic metres of freshwater per year. Electricity generation and cooling account for approximately 33% of abstraction, agriculture for 31%, public water supply for 21% and manufacturing for 14%.

At the same time, groundwater abstraction for European agriculture increased by approximately 52% between 2000 and 2023.

Those figures do not prove that abstraction is responsible for the extraordinarily low rivers we are seeing today. Nor should water abstraction be confused with water consumption: substantial quantities of abstracted water are subsequently returned to the environment.

But the figures do establish something important.

Human decisions form part of Europe's water balance.

And that means that when rivers reach extraordinary lows, asking where the water goes is not speculation.

It is a legitimate question of resource governance.

The transparency problem 

This is where my concern increasingly lies.

Europe has sophisticated legislation governing water quality, ecological status, abstraction permits and groundwater protection. Member States collect substantial quantities of water data.

Yet for an ordinary citizen — or even a professional researcher — answering a seemingly straightforward question can be surprisingly difficult:

Who is abstracting freshwater, where, in what quantities, under which permits, and for what purpose?

The European Environment Agency publishes valuable aggregated figures. National and regional authorities maintain permits and registers. Individual industries publish varying amounts of environmental information.

But these pieces do not necessarily produce an easily accessible picture of who is taking what from a particular water system at a particular moment.

That matters.

Because water scarcity affected approximately 28% of EU territory and 32% of its population during at least one season in 2023. The European Environment Agency concludes that, despite a 14% reduction in total abstraction since 2000, there has been no corresponding overall reduction in the European area experiencing water scarcity.

Meanwhile, abstraction has increased since 2010 in agriculture, public water supply and manufacturing.

So perhaps the question we should be asking is not simply:

Why are our rivers running low?

But also:

What do we actually know about the water being removed from them — and from the groundwater systems that sustain them?

That is not an accusation.

It is a transparency question.

And as freshwater becomes a more contested resource, transparency over abstraction may become one of the most important prerequisites for legitimate water governance.

When Compliance Ends:

Civil Disobedience, Legitimacy and the Power of Community 

There comes a point at which awareness is no longer enough.

We can watch another video.

Share another post.

Discuss taxation, migration, food security, housing, digital control, public safety, declining public services or the increasing regulation of everyday life.

We can complain about governments.

And tomorrow, we can do it all over again.

But eventually we have to ask a different question:

What are we actually going to do?

For me, that question is becoming increasingly legal in nature.

Because beneath many apparently separate political debates lies a much more fundamental issue:

What happens when a substantial part of a population no longer believes that its government is acting in its interests?

Law and Legitimacy Are Not the Same Thing 

Lawyers are trained to distinguish what the law is from what we believe it ought to be.

A statute does not cease to exist merely because thousands — or even millions — of citizens disagree with it.

Taxes remain legally due.

Regulations remain applicable.

Government institutions retain their legal powers.

But there is another concept that matters just as much to a functioning society:

legitimacy.

Legal validity can be established by constitutions, statutes and institutions.

Legitimacy cannot simply be commanded.

A democratic State ultimately depends upon a sufficient number of people accepting that the institutions exercising power over them have a legitimate claim to do so.

And that creates an uncomfortable question.

What happens when that acceptance begins to disappear?

When the Social Contract No Longer Feels Reciprocal 

Taxation illustrates the problem particularly well.

Tax is not a contract.

I do not negotiate individually with the State about how much I will pay and precisely what I will receive in return.

The obligation arises from public law.

Yet politically, taxation has always depended upon an idea of reciprocity.

Citizens contribute to a collective system and expect that system to perform fundamental public functions in return.

Security.

Infrastructure.

Justice.

Education.

Healthcare.

Protection of borders.

A functioning society.

But what happens when citizens increasingly believe that this reciprocity has broken down?

What happens when people pay more and more, comply with more and more rules, and nevertheless believe that their government is failing in precisely those areas in which they expect protection?

The legal answer is simple:

dissatisfaction does not cancel the law.

The political answer is much more difficult.

Because a government can enforce a legal obligation.

It cannot indefinitely enforce belief in its own legitimacy.

From Compliance to Civil Disobedience 

This is where the concept of civil disobedience becomes relevant.

Civil disobedience is not the same as anarchy.

Nor does it necessarily mean violence.

In its classical form, it is precisely the opposite: an open, deliberate and principled refusal to comply with particular rules or policies in order to force society and government to confront their legitimacy.

That distinction matters.

There is an enormous difference between criminality for personal benefit and a large group of citizens publicly saying:

We no longer consent to the direction in which this system is taking us.

Those citizens do not magically place themselves outside the law.

They may face legal consequences.

But when non-compliance becomes sufficiently widespread, government faces a different problem.

It is no longer dealing merely with individual offenders.

It is dealing with a crisis of democratic legitimacy.

You can fine one person.

You can prosecute another.

You can issue administrative orders against thousands.

But what happens when hundreds of thousands — or millions — peacefully withdraw their cooperation?

At some point, enforcement itself becomes part of the political question.

The Boundary Must Be Non-Violence 

For any movement seeking greater self-determination, there must be a clear boundary:

violence cannot be the strategy.

Not because citizens should be passive.

But because violence destroys the very principle on which a legitimate alternative must be built: voluntary cooperation.

A movement based on self-determination cannot credibly demand freedom from coercion while using coercion against others.

That does not mean State power is unlimited.

Quite the contrary.

Government itself remains constrained by law in its use of force.

And if a democratic government ever reaches the point at which peaceful political dissent can only be controlled through increasingly coercive measures, another question becomes unavoidable:

Is the State preserving democratic legitimacy — or merely enforcing obedience?

That is a question every democracy should be willing to confront before it reaches that point.

Awareness Without Organisation Changes Nothing 

And this is where I think many contemporary movements fail.

Millions of people may share the same concerns.

They watch the same videos.

They recognise the same problems.

They become increasingly frustrated.

But they remain isolated individuals.

Awareness alone does not redistribute power.

Organisation does.

Ten people can talk.

One hundred people can organise.

One thousand people can build structures.

One hundred thousand people can create institutions.

A million people can become a political reality that no democratic government can responsibly ignore.

But a community requires more than anger.

It needs people with different skills and responsibilities.

Lawyers.

Farmers.

Engineers.

Teachers.

Entrepreneurs.

Doctors and healthcare professionals.

Economists.

Technologists.

Researchers.

Tradespeople.

Parents.

Young people.

People who know how to build, produce, organise, negotiate and care for others.

Not everybody has to do everything.

Everybody can do something.

Build, Rather Than Merely Resist 

This, to me, is where anti-compliance becomes constructive.

The ultimate objective cannot simply be:

we refuse.

It must eventually become:

we can do better.

If citizens want greater economic self-determination, build cooperatives.

If they want stronger local food security, create direct relationships between producers and communities.

If they want greater control over their economic relationships, explore lawful systems of mutual exchange.

If they distrust existing institutions, build transparent institutions of their own wherever the law permits it.

If they want political change, organise around precise demands rather than permanent outrage.

And where existing law leaves insufficient room for meaningful self-government, make changing that law the political objective.

Civil disobedience can expose a legitimacy problem.

But it cannot by itself build the society that comes afterwards.

Community can.

The Real Question Is Sovereignty 

Ultimately, this debate leads to a word that modern democracies are often uncomfortable discussing at the individual level:

sovereignty.

Not absolute personal sovereignty in the sense that every individual can declare themselves exempt from national law. That is not how the existing legal order works.

But something more practical:

How much authority over our own lives are we prepared to delegate to the State — and how much should remain with individuals, families and voluntary communities?

That question deserves to return to the centre of democratic debate.

Because self-government should not mean merely choosing, every few years, which political representatives will exercise power over us.

It should also mean retaining meaningful space in which citizens can organise their own lives.

Earn their own bread.

Enter into agreements.

Produce.

Exchange.

Build communities.

Care for one another.

And take responsibility for the consequences of their choices.

From Talkers to Walkers 

Perhaps that is the transition now required.

From awareness to action.

From isolated frustration to organised community.

From endless criticism of existing institutions to the construction of credible alternatives.

From talkers to walkers.

Civil disobedience should never become an excuse for chaos or violence.

But neither should compliance become the unquestioned measure of good citizenship.

A healthy democracy needs citizens who are prepared to question power.

A legitimate State should not fear those questions.

And when a significant part of society begins to withdraw its confidence, the answer cannot indefinitely be:

comply harder.

The answer must eventually be political, legal and structural.

Why have these citizens lost confidence?

What responsibilities do they want back?

What can be decentralised?

What can communities organise themselves?

And what would a legal framework for substantially greater self-determination actually look like?

Those are questions worth answering.

Because perhaps the most powerful form of peaceful resistance is not destroying the system you reject.

It is demonstrating that people are capable of building something better.