Talking or Walking

When Compliance Ends: Civil Disobedience, Legitimacy and the Power of Community 

There comes a point at which awareness is no longer enough.

We can watch another video.

Share another post.

Discuss taxation, migration, food security, housing, digital control, public safety, declining public services or the increasing regulation of everyday life.

We can complain about governments.

And tomorrow, we can do it all over again.

But eventually we have to ask a different question:

What are we actually going to do?

For me, that question is becoming increasingly legal in nature.

Because beneath many apparently separate political debates lies a much more fundamental issue:

What happens when a substantial part of a population no longer believes that its government is acting in its interests?

Law and Legitimacy Are Not the Same Thing 

Lawyers are trained to distinguish what the law is from what we believe it ought to be.

A statute does not cease to exist merely because thousands — or even millions — of citizens disagree with it.

Taxes remain legally due.

Regulations remain applicable.

Government institutions retain their legal powers.

But there is another concept that matters just as much to a functioning society:

legitimacy.

Legal validity can be established by constitutions, statutes and institutions.

Legitimacy cannot simply be commanded.

A democratic State ultimately depends upon a sufficient number of people accepting that the institutions exercising power over them have a legitimate claim to do so.

And that creates an uncomfortable question.

What happens when that acceptance begins to disappear?

When the Social Contract No Longer Feels Reciprocal 

Taxation illustrates the problem particularly well.

Tax is not a contract.

I do not negotiate individually with the State about how much I will pay and precisely what I will receive in return.

The obligation arises from public law.

Yet politically, taxation has always depended upon an idea of reciprocity.

Citizens contribute to a collective system and expect that system to perform fundamental public functions in return.

Security.

Infrastructure.

Justice.

Education.

Healthcare.

Protection of borders.

A functioning society.

But what happens when citizens increasingly believe that this reciprocity has broken down?

What happens when people pay more and more, comply with more and more rules, and nevertheless believe that their government is failing in precisely those areas in which they expect protection?

The legal answer is simple:

dissatisfaction does not cancel the law.

The political answer is much more difficult.

Because a government can enforce a legal obligation.

It cannot indefinitely enforce belief in its own legitimacy.

From Compliance to Civil Disobedience 

This is where the concept of civil disobedience becomes relevant.

Civil disobedience is not the same as anarchy.

Nor does it necessarily mean violence.

In its classical form, it is precisely the opposite: an open, deliberate and principled refusal to comply with particular rules or policies in order to force society and government to confront their legitimacy.

That distinction matters.

There is an enormous difference between criminality for personal benefit and a large group of citizens publicly saying:

We no longer consent to the direction in which this system is taking us.

Those citizens do not magically place themselves outside the law.

They may face legal consequences.

But when non-compliance becomes sufficiently widespread, government faces a different problem.

It is no longer dealing merely with individual offenders.

It is dealing with a crisis of democratic legitimacy.

You can fine one person.

You can prosecute another.

You can issue administrative orders against thousands.

But what happens when hundreds of thousands — or millions — peacefully withdraw their cooperation?

At some point, enforcement itself becomes part of the political question.

The Boundary Must Be Non-Violence 

For any movement seeking greater self-determination, there must be a clear boundary:

violence cannot be the strategy.

Not because citizens should be passive.

But because violence destroys the very principle on which a legitimate alternative must be built: voluntary cooperation.

A movement based on self-determination cannot credibly demand freedom from coercion while using coercion against others.

That does not mean State power is unlimited.

Quite the contrary.

Government itself remains constrained by law in its use of force.

And if a democratic government ever reaches the point at which peaceful political dissent can only be controlled through increasingly coercive measures, another question becomes unavoidable:

Is the State preserving democratic legitimacy — or merely enforcing obedience?

That is a question every democracy should be willing to confront before it reaches that point.

Awareness Without Organisation Changes Nothing 

And this is where I think many contemporary movements fail.

Millions of people may share the same concerns.

They watch the same videos.

They recognise the same problems.

They become increasingly frustrated.

But they remain isolated individuals.

Awareness alone does not redistribute power.

Organisation does.

Ten people can talk.

One hundred people can organise.

One thousand people can build structures.

One hundred thousand people can create institutions.

A million people can become a political reality that no democratic government can responsibly ignore.

But a community requires more than anger.

It needs people with different skills and responsibilities.

Lawyers.

Farmers.

Engineers.

Teachers.

Entrepreneurs.

Doctors and healthcare professionals.

Economists.

Technologists.

Researchers.

Tradespeople.

Parents.

Young people.

People who know how to build, produce, organise, negotiate and care for others.

Not everybody has to do everything.

Everybody can do something.

Build, Rather Than Merely Resist 

This, to me, is where anti-compliance becomes constructive.

The ultimate objective cannot simply be:

we refuse.

It must eventually become:

we can do better.

If citizens want greater economic self-determination, build cooperatives.

If they want stronger local food security, create direct relationships between producers and communities.

If they want greater control over their economic relationships, explore lawful systems of mutual exchange.

If they distrust existing institutions, build transparent institutions of their own wherever the law permits it.

If they want political change, organise around precise demands rather than permanent outrage.

And where existing law leaves insufficient room for meaningful self-government, make changing that law the political objective.

Civil disobedience can expose a legitimacy problem.

But it cannot by itself build the society that comes afterwards.

Community can.

The Real Question Is Sovereignty 

Ultimately, this debate leads to a word that modern democracies are often uncomfortable discussing at the individual level:

sovereignty.

Not absolute personal sovereignty in the sense that every individual can declare themselves exempt from national law. That is not how the existing legal order works.

But something more practical:

How much authority over our own lives are we prepared to delegate to the State — and how much should remain with individuals, families and voluntary communities?

That question deserves to return to the centre of democratic debate.

Because self-government should not mean merely choosing, every few years, which political representatives will exercise power over us.

It should also mean retaining meaningful space in which citizens can organise their own lives.

Earn their own bread.

Enter into agreements.

Produce.

Exchange.

Build communities.

Care for one another.

And take responsibility for the consequences of their choices.

From Talkers to Walkers 

Perhaps that is the transition now required.

From awareness to action.

From isolated frustration to organised community.

From endless criticism of existing institutions to the construction of credible alternatives.

From talkers to walkers.

Civil disobedience should never become an excuse for chaos or violence.

But neither should compliance become the unquestioned measure of good citizenship.

A healthy democracy needs citizens who are prepared to question power.

A legitimate State should not fear those questions.

And when a significant part of society begins to withdraw its confidence, the answer cannot indefinitely be:

comply harder.

The answer must eventually be political, legal and structural.

Why have these citizens lost confidence?

What responsibilities do they want back?

What can be decentralised?

What can communities organise themselves?

And what would a legal framework for substantially greater self-determination actually look like?

Those are questions worth answering.

Because perhaps the most powerful form of peaceful resistance is not destroying the system you reject.

It is demonstrating that people are capable of building something better.


Compliance vs Zelfbeschikking.

Anti-Compliance: van contractsvrijheid naar zelfbeschikking 

Er was een tijd waarin economische samenwerking betrekkelijk eenvoudig kon worden voorgesteld.

Ik heb aardappelen. Jij kunt mijn dak repareren. We spreken af hoeveel aardappelen jouw arbeid waard is en wanneer jij mijn dak repareert.

Een overeenkomst.

Geen ingewikkeld systeem. Geen toestemming van een derde partij om met elkaar te mogen handelen. Twee mensen die ieder iets bezitten wat de ander nodig heeft en vrijwillig besluiten tot uitwisseling.

Onze moderne economie is vanzelfsprekend oneindig veel complexer geworden. Maar onder al die wetgeving, belastingen, registraties en administratieve systemen bestaat dat oorspronkelijke juridische beginsel nog steeds:

mensen mogen overeenkomsten met elkaar sluiten.

Contractsvrijheid behoort tot de fundamenten van het privaatrecht.

En precies daar begint voor mij de discussie over anti-compliance.

Van twee partijen naar drie 

Stel dat ik voor iemand een juridisch onderzoek verricht.

We komen vrijwillig overeen wat ik doe. We spreken een prijs af. Ik lever mijn onderzoek. Mijn opdrachtgever betaalt mij.

Privaatrechtelijk bestaat er in essentie een rechtsverhouding tussen twee partijen.

Maar economisch blijft het daar niet bij.

Zodra inkomen wordt gegenereerd, verschijnt de overheid in beeld. Er kunnen fiscale verplichtingen ontstaan, administratieve verplichtingen, registratieverplichtingen en — afhankelijk van de activiteit — vergunningen, sociale premies, btw-verplichtingen en andere voorschriften gelden.

Dat gebeurt niet omdat beide contractspartijen de overheid als derde partij tot hun overeenkomst hebben toegelaten.

Die bevoegdheid vloeit voort uit het publiekrecht.

En daarmee ontstaat een fascinerende juridische tegenstelling.

Hoe vrij is contractsvrijheid wanneer een aanzienlijk deel van de gevolgen van een overeenkomst door een derde wordt bepaald die geen partij bij die overeenkomst is?


Belasting is geen contract 

Belastingheffing wordt soms maatschappelijk voorgesteld als een soort uitwisseling: wij betalen belasting en daarvoor krijgen wij veiligheid, infrastructuur, gezondheidszorg, onderwijs, rechtspraak en andere publieke voorzieningen.

Juridisch is dat echter geen overeenkomst.

De burger sluit geen individueel contract met de staat waarin staat:

ik betaal bedrag X en in ruil daarvoor garandeert u mij prestatie Y.

Belastingheffing berust op wetgeving en overheidsgezag.

Dat onderscheid wordt interessant wanneer burgers het gevoel krijgen dat de wederkerigheid verdwijnt.

Wat gebeurt er wanneer iemand veel afdraagt maar zich niet beschermd voelt?

Wat wanneer iemand vindt dat essentiële publieke voorzieningen achteruitgaan?

Wat wanneer burgers de politieke keuzes die met hun belastinggeld worden gemaakt fundamenteel afwijzen?

Daaruit volgt onder het huidige recht niet het individuele recht om geen belasting meer te betalen.

Maar daarmee verdwijnt de legitimiteitsvraag niet.

Integendeel.

Contractsvrijheid en economische zelfbeschikking 

Misschien moeten we daarom opnieuw nadenken over een begrip dat in onze sterk gereguleerde economie steeds minder aandacht krijgt:

economische zelfbeschikking.

Waarom zou een mens niet in beginsel het recht hebben om met zijn eigen arbeid, kennis en bezit in zijn levensonderhoud te voorzien?

Waarom zou een groep mensen niet vrijwillig kunnen besluiten bepaalde goederen en diensten onderling uit te wisselen?

Een timmerman repareert een dak.

Een boer levert voedsel.

Een jurist schrijft een overeenkomst.

Een elektricien repareert de installatie van de jurist.

Een oudere bewoner past een middag op de kinderen van de boer.

We zijn dat tegenwoordig misschien ruilhandel gaan noemen.

Maar juridisch bezien gebeurt iets veel fundamentelers:

mensen organiseren vrijwillig hun onderlinge economische relaties.

Dat idee is niet revolutionair.

Het is ouder dan onze moderne staat.

Vrijwillige gemeenschappen 

En dan ontstaat een volgende vraag.

Waarom zouden mensen alleen afzonderlijk meer autonomie mogen verlangen?

Waarom zouden zij zich niet vrijwillig kunnen verenigen in gemeenschappen waarin zij zoveel mogelijk zelf organiseren?

Voedsel.

Energie.

Onderlinge dienstverlening.

Zorg voor elkaar.

Geschillenbeslechting.

Gemeenschappelijke voorzieningen.

En eigen afspraken over de manier waarop leden aan die gemeenschap bijdragen.

Niet omdat ieder mens dezelfde overtuigingen heeft, maar juist omdat mensen vrijwillig kiezen voor de gemeenschap waarvan zij onderdeel willen zijn.

Dat is een andere gedachte dan wetteloosheid.

Het betekent niet:

geen regels.

Het betekent:

regels waaraan wij zelf hebben meegewerkt en waarmee wij vrijwillig hebben ingestemd.

Het juridische probleem 

Hier botst het ideaal op de bestaande rechtsorde.

Een groep mensen kan een vereniging, coöperatie, onderneming, woongemeenschap of andere private structuur oprichten. Zij kunnen onderling contracten sluiten en voor een groot deel bepalen hoe zij samenwerken.

Maar zij kunnen niet door onderlinge overeenstemming besluiten dat het nationale recht voortaan niet meer op hen van toepassing is.

Een stuk grond in Nederland blijft Nederlands grondgebied.

Een gemeenschap in Italië blijft onderworpen aan Italiaans en Europees recht.

Een privaat contract kan de belastingwet niet simpelweg buiten werking stellen.

Wie serieus over zelfbeschikking wil nadenken, moet dat juridische obstakel erkennen.

Maar vervolgens mag de volgende vraag worden gesteld:

moet dat altijd zo blijven?

Een experimenteerruimte voor zelfbestuur 

We kennen economische zones waarin afwijkende regels gelden.

We kennen autonome gebieden.

We kennen coöperaties, communes, collectieve woonvormen en andere vormen van gemeenschappelijk bezit en bestuur.

Waarom zou binnen een moderne democratische staat niet verder kunnen worden geëxperimenteerd met gebieden waarin burgers bewust voor een grotere mate van economische en bestuurlijke zelfbeschikking kiezen?

Niet buiten iedere rechtsorde.

Niet zonder bescherming tegen geweld, uitbuiting of misbruik.

Maar wel met aanzienlijk meer ruimte om zelf te bepalen hoe men woont, werkt, produceert, ruilt en voor elkaar zorgt.

Zo'n gemeenschap zou juist contractueel kunnen worden georganiseerd.

Wie toetreedt, weet welke basisregels gelden.

Wie niet wil toetreden, hoeft dat niet te doen.

Wie wil vertrekken, moet kunnen vertrekken.

De legitimiteit ontstaat daarmee veel directer uit instemming dan binnen een systeem waarin iemand door geboorte en woonplaats automatisch onder duizenden regels valt waaraan hij individueel nooit toestemming heeft gegeven.

Anti-compliance is dan geen anarchie 

Dat is wat anti-compliance voor mij interessant maakt.

Niet het afschaffen van afspraken.

Niet het recht van de sterkste.

Niet simpelweg weigeren belasting te betalen terwijl de huidige belastingwetgeving van toepassing blijft.

Maar het opnieuw durven stellen van een veel fundamentelere vraag:

hoeveel zeggenschap heeft een mens eigenlijk nog over zijn eigen economische bestaan?

We spreken voortdurend over vrijheid.

Maar iemand die werkt, onderneemt, woont, produceert, verhuurt, koopt of verkoopt bevindt zich inmiddels in een buitengewoon omvangrijk stelsel van publieke en private voorschriften.

Misschien moeten we daarom niet alleen discussiëren over nóg betere regels.

Misschien moeten we ook durven vragen hoeveel regels werkelijk noodzakelijk zijn.

En hoeveel ruimte een mens zou moeten hebben om samen met anderen een ander model te kiezen.

Het recht om je eigen brood te verdienen 

Daar begint het voor mij.

Bij iets buitengewoon eenvoudigs.

Een mens beschikt over tijd, kennis, arbeid, creativiteit en misschien een stukje grond.

Een ander mens heeft daar behoefte aan.

Zij komen vrijwillig tot overeenstemming.

Jij doet dit voor mij. Ik geef jou daarvoor dat.

Dat is contract.

Dat is samenwerking.

Dat is wederkerigheid.

En misschien moeten we opnieuw onderzoeken hoeveel ruimte onze rechtsorde bereid is te geven aan mensen die hun samenleving op die eenvoudige gedachte willen bouwen.

Niet omdat zij tegen recht zijn.

Maar omdat zij opnieuw zeggenschap willen over de regels waaronder zij leven.

Anti-compliance hoeft niet te betekenen: geen samenleving.

Het kan ook betekenen:

wij willen opnieuw kunnen kiezen hoe onze samenleving eruitziet.


Datacenters and their effects on our environment

What Are Data Centres?
Data centres have become one of the most important pieces of infrastructure of the digital economy.

They power cloud computing, financial transactions, streaming services, social media, scientific research, government systems and, increasingly, artificial intelligence.
Yet despite their importance, remarkably few people know what actually happens inside a data centre — or what physical resources are required to keep our apparently virtual world running.

The word cloud does not help.
The cloud is not somewhere in the air. It consists of physical buildings filled with servers, processors, storage systems, networking equipment and cooling infrastructure.
And all of this requires electricity, produces heat and, depending on the cooling technology and electricity supply, may require substantial amounts of water.

What does a data centre actually do?
At its simplest, a data centre performs three fundamental functions:
it stores data, processes data and transfers data.
When we send an email, make an online payment, stream a film, upload photographs, access business software or use an AI application, computers somewhere have to perform the work.
Those computers are servers.
Large data centres can contain tens of thousands of them, operating continuously and connected through extremely fast networks.

The information stored and processed can include corporate records, financial transactions, scientific datasets, government information, websites, videos, photographs, medical information, communications and personal data.

So yes, our personal information forms part of this enormous digital ecosystem.
But it would be incorrect to describe data centres simply as facilities designed to store personal information or control citizens. They perform an enormous range of legitimate and increasingly essential functions.

There is, however, a legitimate question about the concentration of this infrastructure:
Who controls the infrastructure on which an increasing part of society — and its data — depends?

Then came artificial intelligence
Artificial intelligence is changing the scale of the discussion.
Modern AI systems require enormous computational capacity.

Training large models involves vast numbers of mathematical operations performed by specialised processors, while running those models for millions of users requires continuing computational capacity.

This creates a physical chain that is easy to overlook:
AI → computation → electricity → heat → cooling.
And, in some cooling systems:
AI → computation → electricity → heat → cooling → water consumption.
AI may appear entirely digital on our screens, but its environmental footprint is unmistakably physical.
Where does all that electricity go?
This is one of the most interesting aspects of the discussion.

A server uses electricity to perform calculations, move information and operate electronic components. Ultimately, almost all of that electrical energy becomes heat.
That heat cannot simply remain inside the building. Servers operate within defined temperature ranges and must therefore be cooled continuously.

The heat has to go somewhere.
Cooling systems transfer it away from the processors and ultimately release it into the surrounding environment, unless some of the waste heat is captured and reused — for example, in district heating systems.
This does not mean that data centres are the principal cause of global warming, nor that the heat released by them explains extreme temperatures such as a 45°C summer day.

That would overstate the evidence.
Their contribution to global warming primarily depends on the greenhouse-gas emissions associated with the electricity they consume. Their direct waste heat can be relevant locally, particularly where large concentrations of computing infrastructure exist, but it is not the main driver of global climate change.

Nevertheless, the sheer quantity of energy involved makes the heat question worthy of far more public attention.
How much electricity are we talking about?

The European Commission's Joint Research Centre estimated electricity consumption by EU data centres at approximately 45–65 TWh in 2022.
One terawatt-hour equals one billion kilowatt-hours.
That means roughly:
45–65 billion kWh of electricity in a single year.
And demand is expected to increase as cloud computing expands and AI becomes embedded in more services.

This is therefore no longer merely an IT question.
It is an energy-infrastructure question.

Why do data centres need water?
Not every data centre uses water in the same way.
Some facilities rely largely on dry cooling or closed-loop systems. Others use evaporative cooling, in which water absorbs heat and is subsequently evaporated.
That distinction matters.
Water that evaporates has not merely been withdrawn temporarily.
 From the perspective of the local water system, it has been consumed and is no longer immediately available for another local use.

There is also an indirect water footprint.

Electricity generation itself can require water. Thermal power stations — including nuclear and certain fossil-fuel plants — may use substantial quantities of water for cooling.

Consequently, looking only at the water meter at the entrance of a data centre does not necessarily reveal its complete relationship with water.
How much freshwater do European data centres consume?
This is where the picture becomes surprisingly unclear.

There is no single, comprehensive and easily accessible public European database showing, for every major data centre:
how much freshwater it withdraws, how much it actually consumes, where that water comes from and which cooling technology is being used.

European reporting requirements for larger data centres are becoming more extensive, which should improve the available information.
But public transparency remains incomplete.
That becomes increasingly difficult to justify when freshwater itself is under pressure.

A digital economy in a water-stressed Europe
Across Europe, drought, low river flows and pressure on groundwater resources are becoming increasingly important policy issues.

The Netherlands — a country internationally famous for water management — has a formal system for prioritising water use during serious shortages: the verdringingsreeks, or water allocation hierarchy.

That fact changes the context in which we should discuss data centres.

If governments are preparing to decide which societal functions receive priority when freshwater becomes scarce, it is reasonable to ask how large industrial water users fit into that equation.
And it leads to a question that reaches well beyond data centres:
What do we want to use our available freshwater for?
Drinking water?
Nature?
Agriculture?
Industry?
Energy production?
Digital infrastructure?
Artificial intelligence?

These are not anti-technology questions.
They are questions about the allocation of finite physical resources.
The issue is not whether we need data centres
We do.

Hospitals, banks, governments, universities, businesses, communications networks and countless other essential services depend on digital infrastructure.
A modern society without data centres is scarcely imaginable.

The more relevant question is therefore:
Under what conditions should we build and operate them?
If cooling technologies are available that dramatically reduce freshwater consumption, should new water-intensive facilities still be permitted in regions already experiencing water stress?

If a facility consumes enormous amounts of electricity, should its waste heat be discarded, or should heat recovery become an integral part of planning?

And if governments expect citizens, farmers and businesses to accept restrictions during periods of water scarcity, shouldn't major industrial water consumption be fully transparent?

The cloud has a physical footprint
Perhaps that is the most important point.
For years, digitalisation has been presented in language that makes it sound almost weightless.
Cloud.
Virtual.
Digital.
Artificial intelligence.
But underneath those words lies an immense physical infrastructure.
It occupies land.
It requires metals, concrete and sophisticated electronics.
It consumes electricity.
It generates heat.
It requires cooling.
And some of it consumes freshwater.
As AI rapidly increases the amount of computation performed around the world, we should stop treating digital infrastructure as though it exists outside the physical environment.
It does not.

The digital world is physical.
And before Europe expands that infrastructure further, we need much greater transparency about its real resource footprint — not because technological progress should stop, but because responsible technological progress begins with understanding what it actually costs.

Fresh-water Footprint Datacenters and international & domestic transparency

 Europe is drying out. But do we actually know who is using our freshwater?


The Netherlands gets plenty of rain.


And yet, the Rhine at Lobith has reached exceptionally low discharge levels. Across Europe, rivers, groundwater reserves and freshwater systems are increasingly under pressure.


At the same time, Europe is rapidly expanding another type of infrastructure: data centres.

For JAS Sustainable Advice, I investigated a simple question:

How much European freshwater is actually being used to keep our digital infrastructure running — and cool?


The answer is surprisingly difficult to establish.


EU data centres were estimated to consume 45–65 TWh of electricity in 2022.

That is 45–65 billion kWh in one year, or an estimated 1.8–2.6% of total EU electricity consumption.

And electricity is only part of the story.


Data centres can use freshwater directly for cooling. How much depends enormously on the technology. Closed-loop and dry-cooling systems can dramatically reduce water consumption, while evaporative cooling can consume substantial quantities of water.

There is also a less visible water footprint: electricity generation itself.


Nuclear, coal and some gas-fired power plants require water for cooling. Wind and solar PV require virtually no cooling water during electricity generation.


So the freshwater footprint of a data centre depends not only on how it is cooled, but also on how its electricity is actually generated.


And then there is the transparency problem.


We still do not have a complete public figure for the freshwater consumption of Europe's data-centre industry. EU reporting requirements have improved the situation, but facility-level information remains incomplete or unavailable.


There is no evidence that data centres are causing Europe's current low river levels.


But Europe is building a rapidly expanding, permanently operating digital infrastructure — accelerated by AI — while freshwater is becoming increasingly stressed.


That raises a question:

If technology already exists to operate data centres with dramatically less freshwater, should water-intensive cooling still be permitted in water-stressed regions?


I have published the full analysis, figures and sources on JAS Sustainable Advice.

6. De indirecte watervoetafdruk van electriciteit

Vervolg serie waterfootprint datacenters

Het watergebruik van een datacenter stopt niet bij de eigen watermeter. Ook de elektriciteit die het gebruikt kan een watervoetafdruk hebben.
Hoe groot die indirecte voetafdruk is, hangt vooral af van de manier waarop de elektriciteit wordt opgewekt.

6.1 Elektriciteitsgebruik

Het Joint Research Centre schatte het elektriciteitsgebruik van EU-datacenters in 2022 op 45–65 TWh, ongeveer 1,8–2,6% van het totale elektriciteitsgebruik van de EU. Dit is nadrukkelijk een officiële raming en geen gemeten Europees totaal. Het JRC wijst zelf op het ontbreken van volledige officiële statistieken. 

Daarom gebruiken we deze 45–65 TWh uitsluitend als orde van grootte.

6.2 Thermische elektriciteitscentrales

Kolen-, kern- en een deel van de gascentrales produceren elektriciteit via een thermisch proces. Daarbij ontstaat restwarmte die moet worden afgevoerd.
Wanneer daarvoor rivier- of ander zoetwater wordt gebruikt, ontstaat naast het directe watergebruik van het datacenter een indirecte waterbelasting.
Ook hier moeten twee begrippen strikt worden gescheiden:
wateronttrekking – al het ingenomen water;
waterconsumptie – het gedeelte dat niet rechtstreeks terugkeert, bijvoorbeeld doordat het verdampt.
Een centrale met doorstroomkoeling kan zeer veel rivierwater onttrekken en het grootste gedeelte vervolgens weer teruggeven. Een koeltoren onttrekt doorgaans minder, maar laat een groter gedeelte verdampen.

6.3 Wind en zon

Voor windenergie en zonne-PV ligt dit fundamenteel anders.
Windturbines en zonnepanelen hebben tijdens de elektriciteitsproductie geen koelwater nodig zoals thermische centrales. 

Over hun volledige levenscyclus wordt uiteraard wel water gebruikt voor onder andere grondstoffen en productie. Maar dat is iets anders dan voortdurende zoetwateronttrekking tijdens exploitatie.
Voor onze onderzoeksvraag — de druk op beschikbare Europese zoetwatervoorraden — zijn wind en zonne-PV daarom veel gunstiger.

6.4 '100% renewable' vereist wel een kanttekening

Een datacenter dat jaarlijks evenveel hernieuwbare elektriciteit contracteert als het verbruikt, draait niet noodzakelijk ieder uur fysiek op wind- of zonnestroom.
Datacenters draaien 24 uur per dag; wind en zon zijn variabel. Op momenten met onvoldoende hernieuwbare productie wordt het elektriciteitssysteem aangevuld met andere productie, opslag of import.
Daarom kunnen we een corporate claim als 100% renewable energy niet automatisch vertalen naar:
geen indirect watergebruik.
Voor een exacte watervoetafdruk zouden we de feitelijke elektriciteitsmix per plaats en tijd moeten kennen.

6.5 Het verband met droogte

Hier ontstaat wel een relevante wisselwerking.
Tijdens hete en droge perioden:
daalt de rivierafvoer → stijgt de watertemperatuur → wordt koelwater schaarser → terwijl elektriciteits- en koelvraag hoog kunnen zijn.
Dat is geen theoretisch probleem. Thermische centrales zijn afhankelijk van voldoende koelcapaciteit van hun waterbron; droge koeling kan het watergebruik sterk verminderen, maar vraagt doorgaans meer energie en is duurder. 

6.6 Conclusie

De indirecte watervoetafdruk van Europese datacenters kunnen we met de beschikbare openbare gegevens niet betrouwbaar in één aantal miljarden liters uitdrukken.
Daarom doen we dat niet.
Wat wél vaststaat:
De elektriciteitsvraag van datacenters kan extra watergebruik veroorzaken wanneer die elektriciteit afkomstig is van watergekoelde thermische centrales. Wind en zonne-PV hebben tijdens elektriciteitsproductie daarentegen vrijwel geen koelwater nodig.

Daarmee wordt de totale zoetwaterimpact van een datacenter bepaald door twee hoofdvragen:

Hoe wordt het datacenter gekoeld?
En hoe wordt de elektriciteit die het werkelijk gebruikt geproduceerd?

Er is helaas geen sluitend bewijs dat Europese datacenters de huidige lage rivierstanden veroorzaken. Wel staat vast dat zij een snel groeiende structurele vraag naar elektriciteit, warmteafvoer en – afhankelijk van koeltechniek – zoetwater toevoegen aan een Europees watersysteem dat steeds vaker onder druk staat. De omvang van die bijdrage kan momenteel niet volledig worden vastgesteld, juist omdat locatie-specifieke watergegevens onvoldoende openbaar en vergelijkbaar zijn.

Tegelijk bestaan technieken waarmee het directe zoetwatergebruik sterk kan worden beperkt. Daarmee wordt watergebruik bij nieuwe datacenters niet alleen een technisch gegeven, maar ook een beleids- en locatiekeuze.

Ik hoop hiermee enig inzicht te hebben gegeven.


5. De prijs van digitale groei

NL: Middenmeer en Amsterdam 

Nederland is voor dit onderzoek bijzonder interessant. Het land heeft enerzijds relatief veel oppervlaktewater, maar anderzijds een kwetsbare drinkwatervoorziening en regionaal steeds grotere zoetwaterproblemen. Tegelijk behoort Nederland tot de belangrijkste Europese datacenterlanden.

Juist hier kunnen we voor het eerst de discussie over watergebruik koppelen aan werkelijk gemeten kubieke meters en elektriciteitsgebruik.

5.1 Eerst het landelijke cijfer

CBS registreert watergebruik niet afzonderlijk voor datacenters, maar onder de bedrijfstak Informatie en communicatie. Voor die gehele sector werd in 2020 en 2021 ongeveer 1,0 miljoen m³ leidingwater per jaar geregistreerd. Dat cijfer omvat dus méér dan uitsluitend datacenters.

Een Nederlandse sectoranalyse komt daarnaast op ongeveer 1 miljoen m³ leidingwater specifiek voor koeling van datacenters. Dat is ongeveer 0,088% van het totale Nederlandse leidingwatergebruik. �
Drinkwaterplatform

Landelijk bezien is dat geen enorm aandeel.
Dat is een belangrijke constatering: Nederlandse datacenters gebruiken niet een substantieel percentage van al het Nederlandse drinkwater.
Maar precies zoals bij Frankfurt kan dat landelijke percentage misleidend zijn.
Waterproblemen ontstaan niet noodzakelijk nationaal. Ze ontstaan waar een bepaalde leiding, drinkwaterbron of regio tijdens een piekmoment onvoldoende capaciteit heeft.

5.2 Middenmeer: het eerste concrete geval

In Middenmeer, gemeente Hollands Kroon, staat een van de grote Microsoft-hyperscalecomplexen.
Over dit datacenter ontstond in 2022 commotie omdat eerdere publieke verwachtingen sterk afweken van het daadwerkelijk gemeten watergebruik.
Voor het koelproces was eerder gesproken over ongeveer:
12–20 miljoen liter drinkwater per jaar.
Maar uit later openbaar geworden gegevens bleek dat Microsoft in 2021 ongeveer 84 miljoen liter drinkwater gebruikte.

Dat is:
84.000 m³ per jaar. 

Dus ten opzichte van 20 miljoen liter:
4,2 keer zoveel.
Ten opzichte van 12 miljoen liter:
7 keer zoveel.

Dat verschil is voor dit rapport belangrijker dan het absolute getal.
Het laat zien hoe moeilijk het was — en soms nog steeds is — om vóór de bouw een betrouwbaar publiek beeld van de daadwerkelijke waterbehoefte van een hyperscale datacenter te krijgen.

5.3 Hoeveel is 84 miljoen liter eigenlijk?

84 miljoen liter klinkt enorm.
Maar we moeten het opnieuw hydrologisch in perspectief zetten.
84.000 m³ per jaar is gemiddeld:
230 m³ per dag
of ongeveer:
2,7 liter per seconde.

Op nationale schaal is dat gering.
Voor één individuele drinkwateraansluiting is het echter groot.
En vooral: een jaargemiddelde zegt weinig over piekgebruik tijdens hete dagen.
Dat is precies het probleem dat recent onderzoek naar datacenterwatervoorziening benadrukt: voor waterbedrijven is niet alleen het jaarvolume relevant, maar vooral de benodigde piekcapaciteit van de leidinginfrastructuur tijdens de warmste perioden. 

5.4 Het opmerkelijke verschil tussen werkelijk gebruik en benodigde capaciteit

Rond de ontwikkeling van datacenters in Hollands Kroon werd eerder gesproken over een potentiële waterbehoefte van maximaal ongeveer:
525 m³ per uur.

E-depot WUR
Wanneer een dergelijke hoeveelheid continu zou worden gebruikt, zou dat theoretisch overeenkomen met:
525 × 24 × 365 = 4,599 miljoen m³ per jaar.
Maar dat is nadrukkelijk geen gemeten jaarverbruik.
Het is een capaciteits- of ontwerpcijfer.
Het verschil met Microsoft's gemeten 84.000 m³ in 2021 is gigantisch:
4,6 miljoen m³ theoretische continue capaciteit versus 0,084 miljoen m³ werkelijk jaargebruik.

Dat laat precies zien waarom cijfers over datacenters zo makkelijk verkeerd geïnterpreteerd worden.
Een maximale wateraansluiting zegt niet hoeveel water daadwerkelijk jaarlijks wordt geconsumeerd.
Maar omgekeerd geldt hetzelfde:
een relatief laag jaarverbruik zegt niet hoeveel capaciteit een waterbedrijf beschikbaar moet kunnen houden voor een uitzonderlijk hete dag.

5.5 PWN: slechts 0,6% — maar dat is niet het hele verhaal

Drinkwaterbedrijf PWN meldde in 2021 dat ongeveer 0,6% van zijn totale levering als koelwater werd geleverd, onder andere aan datacenters. PWN benadrukte daarbij dat drinkwater voor huishoudelijk gebruik wettelijk voorrang heeft en dat de drinkwatervoorziening volgens het bedrijf niet door de datacenters in gevaar kwam. 

Ik stel hier vraagtekens bij. 

5.6 En dan komt 2026

Nu krijgen we een cijfer dat de schaal van de Microsoft-installatie veel duidelijker maakt.
Door de Europese rapportageplicht moeten grote datacenters sinds 2024 gegevens over energiegebruik en duurzaamheid rapporteren. RVO publiceert sinds juli 2026 de niet-bedrijfsvertrouwelijke Nederlandse gegevens. RVO meldt bovendien dat de eerste EU-brede rapportageronde slechts ongeveer 36% van de relevante Europese datacenters omvatte: 770 locaties. De overheid erkent dus zelf dat volledigheid en datakwaliteit nog verbetering nodig hebben. 

Uit de Nederlandse publicatie kwam voor Microsoft's bestaande Middenmeer-complex een elektriciteitsgebruik van ongeveer:
1,17 TWh in 2025.
Ter vergelijking: het totale Nederlandse elektriciteitsverbruik bedroeg ongeveer 116 TWh.
Dat betekent dat één Microsoft-complex in Middenmeer alleen al ongeveer:
1% van alle Nederlandse elektriciteit gebruikte. 

Dit is een veel belangrijker schaalcijfer dan het aantal gebouwen.

5.7 Wat zegt dat over het water?

Nu kunnen we Microsoft's watergebruik uit 2021 voorzichtig vergelijken met zijn latere elektriciteitsgebruik — maar niet gebruiken om een exacte WUE voor 2025 te berekenen, omdat het om verschillende jaren en mogelijk verschillende operationele schaal gaat.
Toch geeft het gevoel voor verhouding.
84 miljoen liter water tegenover een faciliteit die inmiddels elektriciteit gebruikt op de schaal van meer dan één miljard kWh per jaar betekent dat Microsoft in Middenmeer kennelijk niet permanent werkt met een klassieke hoog-WUE verdampingsarchitectuur.

Microsoft stelt dat het bredere beleid is om het directe koelwatergebruik verder te reduceren. Het bedrijf zegt dat zijn operationele datacenters hun waterintensiteit sinds de referentiewaarde van 2022 wereldwijd met ongeveer 18% hebben verminderd, en werkt aan nieuwe datacenters waarbij verdamping tijdens normale werking grotendeels verdwijnt. 

Het elektriciteitsprobleem van hyperscale datacenters in Nederland is op dit moment aantoonbaar veel groter dan hun aandeel in het nationale drinkwatergebruik.

5.8 Maar Amsterdam brengt een nieuwe orde van grootte

In Amsterdam-Westpoort wordt een hyperscale datacenter ontwikkeld door Pure Data Centres. De campus is gepland op ongeveer 78 MW IT-capaciteit. 

Volgens in 2026 openbaar geworden projectinformatie kan het koelwatersysteem maximaal ongeveer:
420 miljoen liter industriewater per jaar
gebruiken.
Dat is:
420.000 m³ per jaar.

Belangrijk: dit betreft industriewater, niet automatisch drinkwater.

Dat onderscheid mag nergens verdwijnen.
420.000 m³ industriewater is milieutechnisch iets wezenlijk anders dan 420.000 m³ hoogwaardige drinkwatervoorziening.
Maar qua volume is het ongeveer:
5 maal het werkelijk gerapporteerde Microsoft-watergebruik in Middenmeer in 2021.

5.9 Wat betekent 420.000 m³ per jaar?

Als het volledige maximum werkelijk zou worden gebruikt:
420.000 m³ / 365 = circa 1.151 m³ per dag.
Gemiddeld:
48 m³ per uur.
Of:
13,3 liter per seconde.

Voor een nationale waterbalans is dat klein.
Voor een afzonderlijke industriële waterinfrastructuur is dat een serieuze continue vraag.

En opnieuw geldt: het relevante hydrologische probleem ontstaat wanneer de vraag niet gelijkmatig over het jaar verdeeld is maar juist toeneemt tijdens warm en droog weer.

5.10 De Nederlandse paradox

Nederland laat tot nu toe iets interessants zien.
Aan de ene kant:
circa 1 miljoen m³ drinkwater per jaar voor datacenterkoeling is landelijk een zeer klein aandeel. 

Aan de andere kant:
één hyperscalecomplex gebruikt inmiddels 1,17 TWh elektriciteit per jaar, ongeveer één procent van de Nederlandse elektriciteitsvraag. 

Dat betekent dat we voorzichtig moeten zijn met de uitdrukking:
"datacenters zijn enorme waterverbruikers."

Een veel nauwkeuriger formulering is:
Datacenters zijn enorme warmteproducenten. Hoe groot hun directe watervoetafdruk wordt, is vervolgens een ontwerpkeuze.
Die keuze hangt af van koeltechnologie, klimaat, energie-efficiëntie, beschikbaarheid van water en lokale infrastructuur.

5.11 Maar Nederland onthult een ander probleem: transparantie

Het Middenmeer-verhaal toont iets wat voor ons rapport steeds belangrijker wordt.
Aanvankelijk werd publiekelijk gesproken over 12–20 miljoen liter per jaar.
Werkelijk gebruik in 2021:   84 miljoen liter. 

De Europese Unie heeft inmiddels precies vanwege de gebrekkige vergelijkbaarheid een verplichte rapportage ingevoerd voor grotere datacenters. Vanaf 2024 moeten exploitanten jaarlijks gegevens verstrekken over onder andere energie en water. 

Maar zelfs na invoering van die regeling is de Europese database nog onvolledig: slechts ongeveer 36% van de relevante installaties zat in de eerste analyse en RVO vermeldt expliciet dat datakwaliteit en volledigheid beter moeten

Europa heeft een snel groeiende infrastructuur met een potentieel aanzienlijke lokale waterbehoefte toegelaten voordat een volledig, openbaar en vergelijkbaar registratiesysteem voor het feitelijke watergebruik bestond.

5.12 Nog belangrijker: Nederland bevestigt het piekprobleem

Stel dat een waterbedrijf jaarlijks 84.000 m³ aan een datacenter levert.
Gemiddeld is dat slechts 230 m³ per dag.
Maar wanneer een groot deel van de koelvraag tijdens bijvoorbeeld 30 zeer warme dagen optreedt, ziet de infrastructuur een totaal andere belasting.

Juist daarom is de recente wetenschappelijke discussie verschoven van alleen Water Usage Effectiveness naar water capacity: hoeveel water moet een lokale voorziening op het slechtst mogelijke moment kunnen leveren? 

Dat sluit rechtstreeks aan bij de vraag waarmee ik dit onderzoek ben begonnen:
droogte + hitte + datacenters.

Niet omdat datacenters droogte veroorzaken.
Maar omdat de fysieke omstandigheden die water schaars maken — hitte en langdurige droogte — tegelijkertijd omstandigheden kunnen zijn waarin bepaalde koelinstallaties méér water nodig hebben.
Dat is een cumulatief risico.

5.13 Tussenstand na Nederland

We kunnen nu een belangrijkere conclusie trekken dan na Frankfurt.
Direct koelwater alleen lijkt op nationaal niveau voorlopig te klein om de huidige Europese lage rivierstanden te verklaren. Voor Nederland spreken we over circa 1 miljoen m³ drinkwater voor datacenterkoeling tegenover nationale waterstromen die vele orden groter zijn. 

Daarmee valt onze eerste mogelijke verklaring voor "waar blijft al dat water?" voor een belangrijk deel af.

Maar drie andere zaken worden juist belangrijker:

lokale piekbelasting, omdat watergebruik geografisch sterk geconcentreerd is;

de indirecte watervoetafdruk via elektriciteitsproductie, omdat het elektriciteitsgebruik enorm is;

en de explosieve toekomstige groei door AI, waardoor zowel elektriciteitsvraag als warmteproductie toenemen.

En dát brengt ons bij het volgende hoofdstuk zie.

Next 6. DE VERBORGEN WATERVOETAFDRUK VAN ELEKTRICITEIT
Microsoft Middenmeer gebruikte in 2025 ongeveer 1,17 miljard kWh elektriciteit. 

Tot nu toe hebben we alleen gevraagd hoeveel water er door de poort van Microsoft zelf naar binnen gaat.

In H 6 gaan we voor het eerst berekenen hoeveel water potentieel elders in het energiesysteem nodig is om die 1,17 TWh te produceren.
Daar kunnen de verhoudingen namelijk compleet veranderen.

4. Een van Europa's grootste datacenterclusters: Frankfurt

Er begint een voorlopige conclusie te ontstaan.

Tot nu toe zien we dit: grote datacenters kunnen aanzienlijke hoeveelheden water gebruiken, maar het verschil tussen locaties is enorm. Sommige moderne campussen rond Frankfurt gebruiken gesloten circuits en luchtgekoelde chillers en lijken daardoor relatief weinig water te consumeren. Andere systemen, vooral met verdampingskoeling, kunnen veel meer gebruiken. Daarom kunnen we nog niet zeggen: Frankfurt trekt de Rijn leeg. Wat we wél kunnen zeggen is dat een zeer snel groeiende, energie- en soms waterintensieve sector zich midden in een stroomgebied bevindt dat tegelijkertijd steeds vaker met lage zomerafvoeren en waterstress te maken heeft. Dat rechtvaardigt nader onderzoek.

FRANKFURT EN HET RIJNSTROOMGEBIED
Frankfurt is voor dit onderzoek een logische eerste casus. Niet alleen omdat het een van Europa's grootste datacenterclusters is, maar vooral omdat Frankfurt hydrologisch onderdeel is van het Rijnstroomgebied.
De stad ligt aan de Main. De Main stroomt ongeveer dertig kilometer beneden Frankfurt bij Mainz in de Rijn. De Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn behandelt het Mainbekken als een van de grote afzonderlijke deelstroomgebieden van de Rijn. 

Dat betekent dat watergebruik in Frankfurt niet losstaat van het Rijnsysteem.

4.1 Frankfurt is geen klein datacentercluster

Frankfurt behoort al jaren tot de belangrijkste datacentermarkten ter wereld. De schaal wordt duidelijk wanneer we alleen al naar enkele grote exploitanten kijken.
Digital Realty vermeldt momenteel 24 datacenters in Frankfurt. �
digitalrealty.com
CyrusOne meldde al in 2021 dat zijn drie operationele datacenters in de wijk Sossenheim samen bijna 100 MW capaciteit hadden. Daar kwam een nieuwe faciliteit van 21 MW bij. 

Later kondigde CyrusOne Frankfurt V aan: twee gebouwen van elk 31,5 MW, samen dus 63 MW critical power. 

Daar bovenop staat FRA6 gepland met nog eens 72 MW IT-capaciteit.

Alleen de genoemde CyrusOne-projecten komen daarmee al in de orde van grootte van:
**bijna 100 MW bestaand
21 MW uitbreiding
63 MW FRA5
72 MW FRA6
= circa 256 MW**
Dat is niet noodzakelijk allemaal gelijktijdig operationeel en het mag daarom niet als actuele belasting worden gepresenteerd. Maar het laat wel de orde van grootte van één exploitant in één stedelijke regio zien. 

Vantage heeft daarnaast zijn FRA1-campus in Offenbach, direct naast Frankfurt. Die campus bestaat uit drie datacenters en is ontworpen voor samen 56 MW critical IT load. 

We zitten dus al boven 300 MW aan bekende capaciteit en aangekondigde ontwikkeling bij slechts twee exploitanten.
En daar zijn Equinix, NTT en Digital Realty nog niet kwantitatief bij opgeteld.
Dat geeft aan waarom Frankfurt zo belangrijk is.

4.2 Wat betekent 300 MW energetisch?

Wanneer 300 MW werkelijk continu als gemiddelde IT-belasting zou draaien:
300 MW × 8.760 uur = 2,628 TWh per jaar.
Dat is geen gemeten verbruik van deze campussen maar een schaalberekening.
Bij de eerder gevonden Europese gemiddelde WUE voor datacenters >10 MW van circa 0,704 L/kWh zou 2,628 TWh theoretisch corresponderen met:
2,628 miljard kWh × 0,704 L/kWh
= circa 1,85 miljard liter water per jaar
oftewel:
1,85 miljoen m³ per jaar.
Maar dit is precies het punt waarop het Frankfurt-onderzoek interessant wordt:
die berekening blijkt waarschijnlijk te hoog wanneer we naar sommige daadwerkelijk toegepaste Frankfurtse koelsystemen kijken.

4.3 Vantage Frankfurt: 56 MW, maar weinig direct water
Vantage geeft voor zijn FRA1-campus bijzonder bruikbare technische informatie.
De eerste faciliteit gebruikt air-to-air cooling. De overige gebouwen maken gebruik van een closed-loop chilled-water system met air-cooled chillers. Buitenlucht wordt gebruikt via economisers wanneer de temperatuur dat mogelijk maakt. 

Vantage omschrijft het watergebruik zelf als minimal water. 

Dat is technisch logisch.
Het water in het gesloten circuit transporteert warmte binnen het systeem, maar wordt niet voortdurend in een koeltoren verdampt. De uiteindelijke warmte wordt via luchtgekoelde chillers aan de buitenlucht afgegeven.
Dat betekent:
water in het systeem ≠ waterconsumptie.
Een gesloten leidingstelsel kan duizenden liters water bevatten zonder dat jaarlijks duizenden liters verloren gaan.
Voor FRA1 beschikken we op dit moment niet over een openbaar cijfer in m³ per jaar.

Vantage FRA1 – 56 MW
Koelsysteem: gesloten watercircuit + air-cooled chillers
Openbaar absoluut watergebruik: niet gevonden
Verwachte directe consumptie: relatief laag
Bewijskracht: technisch ontwerp openbaar; m³ niet openbaar

4.4 CyrusOne: dezelfde ontwikkeling

Bij CyrusOne zien we iets vergelijkbaars.
De uitbreiding van Frankfurt IV werd ontworpen met closed-loop chilled-water cooling en CyrusOne zegt expliciet dat dit bedoeld is om een lage WUE te bereiken. 

Frankfurt V krijgt eveneens een closed-loop water cooling system, volgens CyrusOne juist om het watergebruik en de impact op de lokale ecologie gedurende de levensduur van het datacenter te beperken. 

Voor het geplande FRA6 wordt hetzelfde principe genoemd: een gesloten waterkoelsysteem dat waterconsumptie en afval moet minimaliseren. 

Een onbekend deel van de nieuwste Frankfurtse hyperscale-infrastructuur wordt ontworpen om verdampingswatergebruik sterk te beperken. De resultaten laten zich vooralsnog raden. We zoeken de realiteit.

4.5 Maar het waterprobleem is niet verdwenen

Er zijn drie redenen waarom we Frankfurt nog niet kunnen afschrijven als weinig relevant.

Ten eerste bekijken we hier vooral nieuwe installaties.
Frankfurt heeft tientallen oudere datacenters. Digital Realty alleen noemt 24 Frankfurtse locaties. Voor verschillende openbare locatiepagina's wordt wel koeling genoemd, maar niet welk systeem precies wordt gebruikt of hoeveel water dat jaarlijks vergt. (want daar kunnen oudere watergekoelde chillers of andere systemen tussen zitten)

Ten tweede zegt closed loop nog niet automatisch nul watergebruik.
Er kan water nodig zijn voor:
aanvullen van verliezen, luchtbevochtiging, sanitair, reiniging, noodsystemen en eventueel hybride koelonderdelen.
Maar het verschil met een klassieke open verdampingskoeltoren kan zeer groot zijn.

Ten derde blijft de indirecte watervraag van elektriciteitsproductie bestaan.
Een waterarm datacenter dat honderden megawatt elektriciteit vraagt kan elders in het energiesysteem alsnog watergebruik veroorzaken.
Dat spoor komt later terug.

4.6 Frankfurt heeft zelf al een gevoelige waterbalans

Frankfurt haalt niet simpelweg onbeperkt drinkwater uit één lokale bron.
De stad gebruikt onder meer een systeem waarbij behandeld water uit de Main wordt ingezet om grondwater in de Frankfurter Stadtwald kunstmatig aan te vullen.
De stad Frankfurt beschrijft dat expliciet: gezuiverd Mainwater wordt geïnfiltreerd zodat de grondwaterstand wordt gestabiliseerd en drinkwaterwinning ook gedurende droge perioden mogelijk blijft. 

Het betekent dat:
Mainwater → grondwateraanvulling → drinkwaterwinning
onderdeel vormt van het stedelijke watersysteem.
Frankfurt stelt zelf dat deze kunstmatige grondwateraanvulling belangrijk is om met veranderende neerslagpatronen en langere droge perioden om te gaan.

We hebben hier dus niet te maken met een stad met een onbeperkte autonome drinkwaterbron.
De waterhuishouding wordt actief beheerd om droogtebestendig te blijven.

4.7 Frankfurt erkent de druk op waterbeheer

De stad werkt inmiddels ook aan digitaal grondwater- en watermanagement, onder meer door grondwaterstanden te monitoren en de invloed van neerslag en vegetatie op de lokale waterbalans te onderzoeken. De gemeente noemt klimaatverandering en veranderende waterbeschikbaarheid expliciet als aanleiding. 

Dat bewijst niet dat datacenters het probleem NIET veroorzaken.

Het bewijst wel dat de achtergrond waartegen de datacentersector groeit hydrologisch niet neutraal is.

4.8 De schaal moet zorgvuldig worden geïnterpreteerd

Stel dat een Frankfurtse datacentercluster werkelijk 1 miljoen m³ water per jaar consumeert.
Dat komt gemiddeld neer op:
1.000.000 / 365 = 2.740 m³ per dag
en:
31,7 liter per seconde.

Of:
0,032 m³/s.
Vergeleken met een Rijn-afvoer van honderden of duizenden m³/s lijkt dat klein.
Daarom zou het wetenschappelijk onjuist zijn om te zeggen dat één Frankfurt-cluster zichtbaar de Rijnwaterstand bij Lobith verlaagt.
Maar het gaat hydrologisch niet alleen om het gemiddelde debiet van de Rijn.

De echte vragen zijn:

Waar wordt het water onttrokken?

Op welk moment?

Uit welk grondwater- of drinkwatersysteem?

Hoeveel andere gebruikers zijn daarvan afhankelijk?

En piekt die vraag juist tijdens langdurige droogte?

Dat is het verschil tussen rivierhydrologie en lokale waterstress.
Een relatief kleine hoeveelheid ten opzichte van de gehele Rijn kan lokaal wél betekenisvol zijn.

4.9 Een interessante juridische aanwijzing

Bij een vergunningprocedure voor een Equinix-installatie in Frankfurt werd door het Regierungspräsidium Darmstadt expliciet aandacht besteed aan de cumulatieve situatie rond datacenters.
In de stukken wordt opgemerkt dat vanwege de grote hoeveelheid datacenters in Frankfurt en Offenbach rekening moet worden gehouden met cumulatieve effecten van installaties op omgeving en bevolking. 

Die passage betreft niet uitsluitend water; het vergunningstuk gaat breder over milieueffecten.
Maar voor ons rapport is hij relevant omdat de bevoegde overheid zelf erkent dat de concentratie van datacenters zodanig groot is geworden dat installaties niet altijd geïsoleerd kunnen worden beschouwd. 

En precies dat is onze onderzoekslijn:  cumulatie.

Niet één datacenter.
Niet één waterleiding.
Niet één droge zomer.
Maar:
een snel groeiend infrastructuurcluster dat permanent energie en mogelijk water vraagt binnen een watersysteem dat tegelijkertijd door klimaatverandering onder toenemende druk staat.

4.10  Conclusie

Mijn hypothese was:
De grote Frankfurtse datacenters verdampen massaal Rijnwater en veroorzaken daardoor de lage Rijnstand” 
Deze stelling verdient meer maatschappelijke discussie en meer transparantie van publieke zijde over het verdwijnen van de zoetwater capaciteit.

Grote moderne campussen van Vantage en CyrusOne zijn ontworpen met gesloten circuits en luchtgekoelde systemen om direct waterverlies te minimaliseren. 

Maar de groei van datacenters creëert een nieuwe structurele water- en energievraag binnen Europese regio's die zelf steeds vaker met waterstress kampen, terwijl de absolute waterconsumptie per locatie onvoldoende openbaar is om de cumulatieve impact betrouwbaar te beoordelen.


Next 5.  Regio Amsterdam en vooral Middenmeer/Hollands Kroon. Daar bestaan namelijk enkele bekende conflicten en veel concretere openbare cijfers over drinkwaterlevering aan hyperscale datacenters.


Vraagje :  onze Koning weet toch zoveel van watermanagement of heeft hij zijn diploma gekregen?  Waarom horen wij hèm hier nooit over?